ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੇ ਰਥ ’ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਰਹੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਬੁਲਾਇਆ, “ਹੇ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ, ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਓ! ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਇਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧੋ।” ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਘੋੜੇ, ਬੋਲਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਉ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਓ।” ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਪੈਦਲ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਇਕਠੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਥ ’ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਪਏ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਸਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਛਤਰੀਆਂ, ਜੋ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਮੀਂਹ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਛਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਜਲ ਰਹੇ ਹੋ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਛਤਰੀ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨ ਦੀਆਂ ਛਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੰਢ ਪਹੁੰਚਾਵਾਂਗੇ।” ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਯ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੇਦ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਨ ਹਨ, ਉਹ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀਆਂ ਧਰਮਵਤੀ ਪਤਨੀਆਂ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ, ਹੰਸਾਂ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਧੁਲੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਯਜਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਧੂਰੇ ਪਏ ਹਨ; ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ’ਤੇ ਹੀ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਵੀ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਭਗਤੀ ਕਰ। ਰੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਖੜ ਗਈਆਂ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਛੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਨਾ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ ਨਾ ਉੱਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ, ਹੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।” ਜਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਪੁਕਾਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਠਹਿਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਜਦ ਸਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਤੇਰਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਸੁਖਮਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਲਿਆਈਂ। ਦੇਖ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਹਨ।” ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਅੱਜ, ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਲੋਕ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ, ਮੇਰੇ, ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਮਨਾਉਣਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਡੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਪਰ ਭਰਤ, ਜੋ ਮਨੋਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਸੰਤੋਖ ਦੇਵੇਗਾ।” ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਭਰਤ ਦੀ ਦਇਆ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਮਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਤੂੰ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਬਣਾਇਆ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਇਆ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰ। ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਇਥੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੋਵਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਹਨ।” ਇਹ ਬਚਨ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਖਿਆ, “ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰ, ਹੇ ਭਲੇ ਮਨ ਵਾਲੇ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੂਬ ਚਾਰਾ ਪਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਧਿਆ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਰਾਤ ਆਉਣ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਸੌਣ ਲਈ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖੱਟ ਬਣਾਈ। ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਉਸ ਖੱਟ ਉੱਤੇ, ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਲੇਟ ਗਏ। ਜਦ ਰਾਮ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲੇਟ ਗਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣ ਦੱਸਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਰਹੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਣਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਤਮਸਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਸਵੇਰੇ, ਰਾਮ ਉੱਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਵੇਖ, ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਵਾਹਲੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਪਏ ਹਨ।