ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਥ 'ਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਮਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਰਕੇ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੂਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ। ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਬੋਲੇ, "ਹੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਘੋੜਿਆਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਰੁੱਕ ਜਾਓ! ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧੋ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ।" ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਘੋੜੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਥ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। "ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ 'ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਲਿਜਾਏ ਜਾਣ।" ਇਹ ਦਰਦ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਤੁਰੰਤ ਰਾਮ ਰਥ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਏ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੰਗ ਤੰਗ ਕਦਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਪੈਦਲ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰ ਗਏ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਦਿਲੋਂ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਪੈਦਲ ਤੁਰੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਸਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੰਧਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਛਤਰ, ਜੋ ਵਾਜਪੇਯ ਯਗਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਬਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾ ਛਤਰ ਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਜਪੇਯ ਛਤਰ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛਾਂ ਦਿਆਂਗੇ। ਜਿਹੜਾ ਸੰਕਲਪ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਵੇਦ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀਆਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਘਰ ਵਾਲੀਆਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ 'ਤੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹਾਂ।" "ਸਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ, ਸਾਡੀਆਂ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾ ਕਰਕੇ, ਸਫੈਦ ਬਗਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਧੁੱਲੀ ਹੋਈ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਓ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਗ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ, ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।" "ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਾ ਆ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਖੜੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਪੰਛੀ, ਜੋ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਹਿਲਣ-ਡੁੱਲਣ 'ਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।" ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਵਿਹਾਝ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸਾਡੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਹੇ ਸਉਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦਿਲ 'ਚ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਆਵੇ।" "ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਜੰਗਲ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਜ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਜੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਰੋਵੇਗੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਵਲੀਆਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ, ਮੇਰੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਣਗੇ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹਾਂ; ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਡੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਪਰ ਭਰਤ, ਜੋ ਮਨੋਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੇਗਾ। ਭਰਤ ਦੀ ਦਇਆ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਮਾਤਾ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਇਆ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ 'ਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ। ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੋਵਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਥਾਂ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਖਿਆ, "ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੀਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀਂ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਉੱਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਰਾਤ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਧਿਆ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਲਈ ਪਲੰਘ ਲਗਾਇਆ। ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਉਸ ਪਲੰਘ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਲੇਟ ਗਏ। ਜਦ ਰਾਮ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਲੇਟ ਕੇ ਸੋ ਗਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਤ ਭਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਾਗ ਕੇ ਕੱਟੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਤਮਸਾ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ। ਸਵੇਰੇ, ਉੱਠ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।