ਸੁਮਿਤਰਾ ਰਾਣੀ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਰਮ ਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਦਬੇਗਾ।" ਫਿਰ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਕਹਿਆ, "ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰਲੇ ਤੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰोगੇ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਬੁਝਾਈ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ, ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਇਕ ਦਮ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਬੱਦਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚਉਂਤੀਆਂ-ਚੌਂਤੀਆਂ ਸਰਗਾ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਚੁਣੀ-ਚੁਣੀ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਜਵਾਂ-ਚੁਣੀ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਸਚੀ ਸ਼ੂਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਰੱਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੀ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ, ਰੁਕੇ ਨਹੀਂ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ—ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ—ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗਾਂ ਤੇ ਬੇਨਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਲੈਣ ਵਾਂਗ, ਤਰਸ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਨਰਮ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਤਕਾਰ, ਉਹ ਭਰਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਖਾਓ।" "ਭਰਤ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਲਾਡਲਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਕਰੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ।" "ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਤਪਾਦਿਕ ਰਾਜਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ।" "ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰੇ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ, ਮੇਰੀ ਖਾਤਿਰ, ਭਰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੋ।" ਜਿੰਨਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਾਹਿਆ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਲ ਖਿੱਚਦੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲਏ ਵੱਡੇ, ਗਿਆਨ, ਉਮਰ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਅਗੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਡੇ ਕੰਡੇ ਕੰਪਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ, ਦੂਰੋਂ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ, ਵਾਪਸ ਮੁੜੋ! ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਨਾ ਜਾਓ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ।" "ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਘੋੜੇ, ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਜੋ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜੋ।" "ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਧਰਮੀ, ਸ਼ੂਰ ਤੇ ਉੱਚ ਵਚਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਉਹ ਵੱਡੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਆਖਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਇਕ ਦਮ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੈਰ ਪੈਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦਿਲੋਂ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਥ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਸਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗਾਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਨ।" "ਇਹ ਛਤਰੀਆਂ, ਜੋ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਸਾਡੀ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਰਖਾ ਮਗਰੋਂ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।" "ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਝਲਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਛਤਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਜਪੇਯ ਛਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੈ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਦ ਮੰਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ।" "ਵੇਦ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।" "ਤੁਹਾਡੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ 'ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਖੜੇ ਹਾਂ, ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ?" "ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਵਾਪਸ ਆਓ, ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਨਮ, ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ, ਤੇ ਸਾਡਾ ਨਮਰ ਆਚਰਨ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ।" "ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਜਨ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਪਿਆਰੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।" "ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦੇ, ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਓ।" "ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ, ਜੜਾਂ ਤੋਂ ਉਖੜੇ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ, ਰੁੱਖ ਵੀ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਠਦੇ ਹੋਏ, ਰੋਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।" "ਪੰਛੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋ, ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਜਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੋ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਹਨੇਰਾ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਮੋੜਿਆ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਨ, ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਛਿਆਲੀ-ਛਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।