ਸੁਮਿਤਰਾ ਰਾਣੀ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਇਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਮਾਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਲਦ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖੋਗੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਾਂਗ ਬਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਸ ਪਵੋਗੀ। ਰਾਮ, ਜੋ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਪਰਤ ਆਵੇਗਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਰਮ ਤੇ ਮੋਟੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਦਬਾਏਗਾ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖੋਗੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਸਜਾਵੋਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਵਰਸਦੀ ਹੋਵੇ।" ਇੰਝ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਧੀਰਜ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਡ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ ਬਦਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਹੁਣ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਦੀ ਗਾਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਸਤ ਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਮ, ਜੋ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਰਤ ਵੱਲ ਵਿਖਾਓ। ਭਰਤ, ਜੋ ਸਾਫ ਦਿਲ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਉਮਰ ਵਿਚ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਪੱਕਾ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਯੋਗ ਸੁਆਮੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ।" "ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨੋ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੋ।" ਜਿੰਨਾ ਵਧ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਲੋਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਗਿਆਨ, ਉਮਰ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਕੰਧਿਆਂ ਕੰਪਦੇ ਹੋਏ ਦੂਰੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, "ਓ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ, ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਓ! ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਓ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ।" "ਸਭ ਜੀਵ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਘੋੜੇ, ਬੋਲ ਸੁਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਾ ਲੈ ਜਾਓ।" ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਅਚਾਨਕ ਰਥ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੈਦਲ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਨ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਇ en ਅੱਗ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੰਧਿਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਛਤਰੀਆਂ, ਜੋ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਮੀਂਹ ਮੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਛਤਰੀ ਦੇ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਜਪੇਯ ਛਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਛਾਂ ਦੇਵਾਂਗੇ।" "ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਯ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ। ਵੇਦ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।" "ਤੇਰੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਖੜੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ?" "ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲੀਪੇ ਹੋਏ, ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਯਜਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇਰੇ ਵਾਪਸੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵ, ਜਿੰਨੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਸਰਿਤ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਵਿਖਾ।" "ਜੋ ਰੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਖੜ ਕੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪੂਕਾਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣ। ਪੰਛੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਨਾ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾ ਉੱਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ, ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਪੁਕਾਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਘਵ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।