ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕੋਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਭਗਵਤੀ! ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿਉ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਆਖ ਰਹੀ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਾਪਸ ਵਣਵਾਸ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖੋਗੀ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾ! ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਨਿਵਾਂਦੇ ਹੋਏ ਫਿਰ ਵੇਖੋਗੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਰ ਪਰਤ ਆਵੇਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਆਪਣੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੱਡ ਦਿਉਂਗੀਆਂ। ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਅਸੁਖ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ ਲਈ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਵੇਖ ਲਵੋਗੀ। ਹੇ ਨਿਰਪਾਪਾ! ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿਉ, ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੋ? ਜਿਹੜੀ ਮਾਤਾ ਰਾਘਵ ਜਿਹਾ ਪੁੱਤਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕਾ, ਵਡਿਆਈ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਮਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਿਵਾਂਦਾ ਵੇਖੋਗੀ, ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਦਿਉਂਗੀਆਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਰਮ ਤੇ ਮੋਟੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰ ਦਬਾਏਗਾ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਮਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਿਵਾਂਦਾ ਤੇ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਵੇਖੋਗੀ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਵਗਾ ਦਿਉਂਗੀਆਂ। ਇੰਝ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਆਖੇ, ਰਾਣੀ ਕੋਸ਼ਲਿਆ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਉਡ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਬੱਦਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚੁਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਸਰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਵਣਵਾਸ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਰੀਤਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮੁੜੇ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਵੀ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਵਣ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਾ ਚੁਣਿਆ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਪਿਆਰ ਤੁਸੀਂ ਭਰਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਓ। ਭਰਤ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਆਨੰਦ ਤੇ ਉੱਚ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਖ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਕਰੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸ਼ੂਰੀਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਯੋਗ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਵੀ, ਮੇਰੀ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੋ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਣ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਖਾਤਰ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੋ।" ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਧਰਮ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਮ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਬਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰੋਂ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਹੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ! ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਓ! ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਓ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਮਾਲਕ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ।" "ਸਭ ਜੀਵ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਘੋੜੇ, ਬਾਤ ਸੁਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਓ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸ਼ੂਰੀਰ ਤੇ ਪ੍ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓ, ਨਾ ਕਿ ਵਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਓ।" ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਬਚਨ ਆਖਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਚਾਨਕ ਰਥ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਪੈਦਲ ਹੀ, ਪੈਰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਵਣ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦੇਣ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਅਕੁਲ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਸਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋ; ਇ en ਅੱਗਾਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਇਹ ਛਤਰੀਆਂ, ਜੋ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਮੀਂਹ ਮੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਥੱਕ ਜਾਵੋਗੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਛਤਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਜਪੇਯ ਛਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛਾਂਹ ਦਿਆਂਗੇ। ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੈ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੇਦ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵਣ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਵੇਦ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀਆਂ ਵਧਮਾਨੀਆਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਣ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਖੜੇ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" "ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਨਿਵੇ, ਵੱਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ, ਮਿੱਠੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ—ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਓ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ, ਮਾਂ ਦੀ ਸਾਂਤਵਨਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰੇਮ, ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ—all ਮਿਲ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਣਵਾਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਇਕ ਅਮਰ ਜੁੜਾਅ ਤੇ ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।