ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਛਾ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਮ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ। ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਅਜੈਯ ਹੈ ਅਤੇ ਛਾਲਾ ਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਭਾਗ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਧਨੁਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫਿਰ ਦੇਖੋਗੀ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੋ—ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖੋਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉਗਦਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਣਗੇ।" "ਹੇ ਮਾਤਾ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਪੀੜ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਰਾਮ ਲਈ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖੋਗੀ।" "ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿਓ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੋ?" "ਤੁਸੀਂ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਘਵ ਹੈ; ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖੋਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਦਲ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਤੁਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੋਮ-ਮੋਮ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰ ਦਬਾਏਗਾ।" "ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਨਮਨ ਤੇ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਕੇ, ਉੱਤੇ ਬਾਦਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾਓਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਰਾਣੀ ਸੁਮੀਤਰਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਲਕਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਬਾਦਲ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚਵਾਲੀ-ਚੌਥੇ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਹਾਕਾਵਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਜ-ਚਵਾਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਅਸਲ ਸੱਚ ਸੀ, ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਭਗਤ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਫਰਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੀ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਰਹੇ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਤੇ ਗੁਣ ਸਭ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਸੀ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ, ਰਾਮ—ਕਕੁਤਸਥ—ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਲੈਣ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਖਾਤਰ ਭਰਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਓ।" "ਭਰਤ, ਜੋ ਉੱਚ ਚਲਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰੇਗਾ।" "ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਮਰ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ, ਨਰਮ, ਤੇ ਵਿਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਯੋਗ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ।" "ਉਹ ਰਾਜ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਤੇ ਉਤਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੋ।" "ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ, ਮੇਰੀ ਖਾਤਰ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੋ।" ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਧਰਮ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਲੋਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣ। ਫਿਰ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਜੋ ਗਿਆਨ, ਉਮਰ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਸਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਕੰਬਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਉਮਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸਤਕਾਂ ਨਾਲ, ਦੂਰੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋ, ਮੁੜ ਆਓ! ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਓ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ।" "ਸਭ ਜੀਵ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਘੋੜੇ, ਬੋਲਣ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਆਓ।" "ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ, ਧਰਮੀ, ਵਿਰਵਾਨ, ਤੇ ਉੱਚ ਵਚਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਓ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਾ ਲੈ ਜਾਓ।" ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਚਾਨਕ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੈਰ-ਪੈਰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਪੈਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਲਗਾ ਕੇ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਚੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਨ ਵਿਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਸਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗਾਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਇਹ ਛਤਰੀਆਂ, ਜੋ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਡੀ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਦਲ ਵਰਖਾ ਦੇ ਮੋਸਮ ਮਗਰੋਂ।" "ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਛਤਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਜਪੇਯ ਛਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਛਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੈ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਵੇਦ-ਮੰਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਖਾਤਰ, ਪਿਆਰੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁਖ, ਰਾਣੀ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੀ ਹੌਸਲਾ-ਅਫਜ਼ਾਈ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਨਰਮ-ਮਨ, ਆਦਰ ਭਰੀ ਸੰਬੋਧਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ, ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ।