ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਬੜੀ ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਰਾਮ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਨਾਰੀ! ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਸਮੇਤ ਰਾਜਅਭਿੇਕਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮਾਰੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਬੈਠੇ। ਕੇਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ, ਅਜੇਤ, ਛਾਲੇ ਅਤੇ ਘਾਸ ਦੀ ਚੋਲਾ ਪਹਿਨੇ ਨਾਇਕ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਭਾਗ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ? ਜਿਸਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੁਨਰ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਰ-ਤਲਵਾਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਭੀ ਕੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ? ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਹੇ ਮਾਤਾ! ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਛੱਡ ਦੇ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਅਭਿੇਕ ਹੋ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘਰ ਆਵੇਗਾ, ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਣਗੇ। ਹੇ ਮਾਤਾ! ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਪੀੜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਵੇਖੇਂਗੀ। ਹੇ ਨਿਰਪਾਪਾ, ਤੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ? ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਘਵ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਕਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਧਰਮ-ਪਥ ਤੇ ਅਡੋਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਤੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਹੰਝੂ ਵਗਾਵੇਂਗੀ। ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੋਮ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਦਬਾਏਗਾ। ਆਪਣੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਗਾਵੇਂਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ, ਸੁਚੱਜੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿਚ ਹਲਕਾ ਬੱਦਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪੈਂਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਲੋਕ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਬੜੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਫਰਜ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੀ ਰਥ ਤੋਂ ਹਟੇ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚੌਦਵੀ ਦੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ, ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਲ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਨੇਹੀ ਬਚਨ ਆਖਦਾ ਹੈ। "ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਤੁਸੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਭਰਤ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਉ। ਭਰਤ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕੇਕਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਮਰ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਸੱਚਾ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਰਾਜਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੋ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੋ। ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਮ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਅੱਗੇ, ਦੁਬਲੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੂਰੋਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਹੇ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥਾਂ, ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਓ! ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਓ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਹੈ।' ਸਭ ਜੀਵ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਘੋੜੇ, ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਓ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਵਚਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣੇ ਹੋ, ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਣਾ। ਉਹ ਵੱਡੇ, ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਆਖਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਚਾਨਕ ਰਥ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੈਦਲ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਪੈਰ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਚਲ ਪਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਨ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਸਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਖ, ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਛਤਰ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਮਗਰੋਂ ਬੱਦਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।