ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ’ਚ ਆਪਣਾ ਬੇਟਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾ ਵੇਖਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਧੀਰਜ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੀ! ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਰੋਣਾ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨਾ ਕਿਸ ਲਈ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜ ਪੱਤਿ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੇਕ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ; ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਮ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਚੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ? ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਰਣਾਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੌਲੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹਵਾ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ, ਨਾ ਠੰਡ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਠੰਢਾ, ਮਿੱਠਾ ਚੰਨ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਜੱਫੀ ਪਾਵੇਗਾ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਠੰਡਕ ਦੇ ਕੇ ਆਰਾਮ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰਾਂ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸਨੇ ਤਿਮਿਧਵਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਰਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਰਹੇਗੀ? ਜਿਹੜੀ ਕਿਸਮਤ, ਸ਼ੌਰਤ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਸੁਭਾਉ ਰਾਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਮੁਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਅੱਗ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਮਹਿਮਾ, ਜਸ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤੇਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਕਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ? ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਸਮੇਤ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਲੈਪੇਤਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵਿਛੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁਖ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਅਜੈਅ ਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਛਾਲਾ ਅਤੇ ਵਲਕਲ ਪਹਿਨ ਕੇ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਣਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਰ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਆਪ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੱਗੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਅਣਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਹੇ ਮਾਤਾ! ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਆਖ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾ, ਤੂੰ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪਰਪੂਰਨ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪੈਣਗੇ। ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਪੀੜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਾਤਾ; ਰਾਮ ਲਈ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਖੇਂਗੀ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾ, ਤੈਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਘਰ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਧਰਮਵਾਨ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਮਣ ਕਰਦਾ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਤਦ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲੀ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਵਗਣ ਲੱਗ ਪੈਣਗੇ। ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੋਮ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਦਬਾਏਗਾ। ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੋਸਤਾਂ ਸਮੇਤ ਨਮਣ ਕਰਦਾ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਤੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰੇਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਮਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੌਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਦੀ ਵਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸੱਚੇ ਸ਼ੌਰਤ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਰਾਮ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਚੌਦਵੀ ਦੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਹੀ ਚਲ ਪਿਆ।