ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਦਿਲ 'ਚ ਬੇਅੰਤ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ, "ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਕੋ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂ? ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੇਰੀ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਅੱਜ ਤਾਂ ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਤਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ—ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਰਾਜ ਪਦ ਛੱਡ ਕੇ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਨੇਕ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਲਾਪ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ, ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਰਾਮਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਣ-ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਮਾਣ-ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ? ਰਾਮਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕਦੀਆਂ। ਹਰ ਵੇਲੇ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੌਲੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹਵਾ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਨਾ ਜਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਦੇਵੇਗੀ, ਨਾ ਜਿਆਦਾ ਠੰਢ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਚੰਨਣ ਨਾਲ ਝੱਪੀ ਪਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਤਪਸ਼ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ। ਜਿਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਹਾਬਲੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਅਸਤਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤਿਮਿਧਵਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ, ਉਹ ਨਰ-ਸ਼ੇਰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਦੇ ਵੱਸੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਰਹੇ? ਰਾਮਾ ਦੇ ਨਸੀਬ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਖਤਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸੂਰਜ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ—ਇੰਝ ਹੀ ਰਾਮਾ ਮਹਿਮਾ, ਜਸ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਮਾਤਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਖ਼ਾਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ? ਰਾਮਾ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜਤਿਲਕਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਏ। ਉਹ ਅਜੇਹਾ ਅਜੈਯੋਧਾ ਨਾਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕismet ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ। ਮਾਤਾ, ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕਰ—ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਵੇਂ ਕਰੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਤਿਲਕ ਲੈ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਣਗੇ। ਮਾਤਾ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਪੀੜ ਨਾ ਰੱਖ; ਰਾਮਾ ਲਈ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨਹੀਂ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖੇਂਗੀ। ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਮਾਤਾ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ? ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮਾ ਵਰਗਾ ਧਰਮ ਪਰ ਆਡੋਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਤੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਵਗਾਏਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰਸਦੇ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਆਪਣੇ ਕੋਮਲ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾਏਗਾ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਬਹਾਦਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਤੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾਏਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਰਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਧੀਰਜ ਭਰੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ ਬੱਦਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਵਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਮਾ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਲੋਕ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਸੱਚੇ ਬਹਾਦਰ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕ ਰਾਮਾ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ, ਮੁੜੇ ਨਹੀਂ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਸੀ।