ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਸਹਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਚੀ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਛੀਨ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਇਕੋ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਣ ਕਾਰਨ, ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਵੇਲੇ, ਚੌਤਾਲੀ ਸਰਗਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਵੇਖ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਦੁਖੀ ਰੋਣਾ ਕਿਸ ਲਈ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਬੋਲ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕਰਕੇ। ਰਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਚਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਧਰਮਕ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ ਦੀ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਯਸ਼ ਮਿਲਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮਰਦਾਨਾ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹਵਾ, ਰਘਵ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਤੇ ਠੰਢੇ-ਗਰਮ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਠੰਡੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਚੰਦਨੀ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਦੇਵੇਗੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਟਿਮਿਧਵਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ, ਦਿਵਿ-ਅਸਤਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਰਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਹਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ? ਰਾਮ ਦੇ ਭਾਗ, ਸ਼ੌਰ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪਾਏਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸੂਰਜ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਉਹ ਚਮਕ, ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਊਣ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੁਕ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁਖ ਦੇ ਹਲਕੇ ਨਾਲ ਰੋ ਪਏ। ਜਿਸ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾ ਅਤੇ ਘਾਸ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਗ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਦੀ ਧਨੁਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਗੀ; ਦੁਖ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਛੱਡ ਦੇ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਉਤਰੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਰ ਆਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਛੱਡੇਗੀ। ਕੋਈ ਦੁਖ ਜਾਂ ਪੀੜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਲਈ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ; ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖੇਗੀ। ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ; ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਖ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਘਵ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖੇਗੀ, ਤੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਾਂਗ ਬਾਦਲ ਮਾਊਂਟੇਨ 'ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇਗੀ। ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਰਦਾਨ ਦਾਤਾ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋੜੇ ਤੇ ਮੋਟੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾਏਗਾ। ਤੇਰਾ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿਗੋਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਬਾਦਲ ਦੀ ਲੜੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਨਿਰਪਾਪ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਦਾ ਦੁਖ ਇੱਕ ਪਤਝੜ ਵਾਲੇ ਬਾਦਲ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਹੋ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਤਾਲੀ ਸਰਗਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ, ਪਹਿਲੀ ਕਾਵਿ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ, ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਹੁਣ ਪਚਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੁਣੋ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੌਰ ਸੱਚੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਤਰ ਤੇ ਰੱਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜੇ।