ਇਕ ਵਾਰ, ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਤੇ ਉਡੀਕ ਵੱਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ—ਕਦੋਂ ਉਹ ਦਿਨ ਆਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਚੌਲੇ ਵਰਸਣਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ, ਉੱਚੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਾਂਗੀ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ? ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਦੋਂ ਖਿੜੇ-ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਮਿੱਠੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਜਾਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਫਲ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲ ਕਾਰਜ ਕਰਨਗੀਆਂ? ਕਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ, ਬਦਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਮੌਸਮ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਵੇਗਾ? ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਰਕਸ ਔਰਤ ਕਰਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਵੀ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਹੱਥੋਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵੱਛੋੜੀ ਗਈ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਮੇਰਾ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਾਂਗੀ? ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਹੀ। ਅੱਜ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਜਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਡਰਾਉਣਾ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ। ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮਾਤਾ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਰੋਣਾ ਕਿਸ ਲਾਭ ਦਾ? ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਉਹ ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਤਕਰਮੀ ਚੁਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦਕਿ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਮਾਣ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਵੰਞਿਆ ਰਹੇ? ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜਣਗੀਆਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੌਲੀ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਹਵਾ ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ, ਨਾ ਠੰਢ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਚੰਨ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਤਪਸ਼ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ। ਜਿਸ ਮਹਾਨਵੀਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਟਿਮਿਧਵਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਨਿਰਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ? ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਾਗ, ਸ਼ੌਰਯ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਚਰਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਦ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਸਮਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਅੱਗ ਅੱਗ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਰਾਮ ਤੇਜ, ਮਾਣ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਮਾਤਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ – ਕਿਤੇ ਵੀ – ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੀ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਵਭਵ ਨਾਲ ਰਾਜ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦ ਉਹ ਗਿਆ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਏ। ਜਿਸ ਅਜੈ ਨਾਇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ? ਜਿਸਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਤੀਰ ਖੁਦ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੱਗੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੋਗੀ, ਮਾਤਾ; ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡੋ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਆਖ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਚਰਣਾ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖੋਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਤੇਲ ਲਗਾ ਕੇ ਤੇਜਸਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਘਰ ਪਰਤਦੇ ਵੇਖੋਗੀ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਮਾਤਾ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਪੀੜ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਰਾਮ ਲਈ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਵੇਖੋਗੀ। ਨਿਰਪਾਪ ਮਾਤਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਨਾ ਰੱਖੋ। ਜਿਸਦੀ ਮਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਰਾਮ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ, ਨਮਨ ਕਰਦੇ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਵੇਖੋਗੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਾਂਗ ਬਦਲੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਰਸਦੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਪਰਤ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੋਟੇ ਤੇ ਨਰਮ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਦਬਾਏਗਾ। ਆਪਣੇ ਨਾਇਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਦੋਸਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰੋਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਝਾਵਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਸੁਮੀਤਰਾ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ।