ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ’ਚ ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ—ਕਦੇ ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਘਵ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਕਦੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮਾਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਣਗੇ, ਝੰਡੇ ਉੱਚੇ ਲਹਿਰਾਉਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ੇਰ-ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਭਰਦੇ ਹਨ—ਕਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਵਾਂਗ ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਡ ਆਪਣੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੋਂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਜੌਣ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗਾ ਵੰਢਣਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵेश ਕਰਨਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ, ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ, ਦੋ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਦੇ ਵੇਖਾਂਗੀ? ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ—ਕਦੋਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੁਜਜਾਤੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵেশ ਸਮੇਂ ਮੰਗਲਾਚਾਰ ਕਰਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਨਿਆਇਧਾਰੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਰਾਮ, ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਚੰਗੇ ਮੌਸਮ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ? ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਕਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਰੂੜ ਸਤ੍ਰੀ ਕਾਰਨ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਵੀ, ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਛੁੜੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣਾ ਬਛੜਾ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਗਾਂ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਅੱਗੇ ਬੇਬਸ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਨਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਅੱਜ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਤਪਤ ਕਿਰਣਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਤਵਨਾ ਦੇਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਮਲ, ਪਰ ਧੀਰਜ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ—"ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਰੋਣਾ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਕਿਸ ਲਈ? ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਰਾਜ ਪੱਦ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ, ਉੱਚਤਮ ਮਾਨਵ ਹੈ। ਉਹ ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਤਪੁਰਸ਼ ਚੁਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਧਰਮਪੁਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਗਈ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਮਾਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ? ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹਵਾ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਢ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਠੰਢਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਚੰਨ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਛਾਂਹ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਸ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤਿਮਿਧਵਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਵੀਰ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਰਹੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ? ਰਾਮ ਦੇ ਭਾਗ, ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਦ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਮੁੱਕੇਗਾ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਅੱਗ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਮਹਾਨ ਚਮਕ, ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਚ, ਜੰਗਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ, ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਸਮੇਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਸੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਲਿਆਏ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੌਭਾਗ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੈਯੋਧਾ, ਛਾਲਾ ਅਤੇ ਘਾਹ ਪਹਿਨ ਕੇ ਵੀ, ਕੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਜਿਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਦਿਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਹੈ, ਜੋ ਤਲਵਾਰ ਆਪ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੰਗਲੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੋਗੀ, ਹੇ ਰਾਣੀ। ਦੁਖ ਅਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿਓ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਆਖਦੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੇਖੋਗੀ, ਜਦ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਨਵੇਂ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਵੇਖੋਗੀ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਜੂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਕੋਈ ਦੁਖ ਜਾਂ ਪੀੜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਣੀ; ਰਾਮ ਲਈ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖੋਗੀ। ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਵਨਾ ਦਿਓ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਇਹ ਦੁਖ ਕਿਉਂ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੋ? ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਘਵ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਧਰਮਮਾਰਗ ਤੇ ਅਡਿੱਠ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਆਸ ਜਗਾਈ।