ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਹੁਣ ਵੀ ਜਵਾਨ ਹਨ, ਧਨ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਫਲਦਾਇਕ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਜੰਗਲ ਵਲ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਣਗੇ? ਉਹ ਬੇਚਾਰੇ, ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰਣਗੇ? ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਘੜੀ ਮੁੱਕੇ, ਤੇ ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਤੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਸੁਚੱਜੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਫਿਰੋਂ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਾਨ ਪਰਤ ਲਏਗੀ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਣਗੇ, ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਉਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਣ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਸਮੁੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ। ਕੌਸਲਿਆ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ, “ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਨਾਇਕ, ਰਥ ‘ਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਛੀਆਂ ਵਿਚ ਬਲਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ, ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਉੱਤੇ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲ ਪਾਏ, ਉੱਚੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੇ, ਜੁੜੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਾਂਗੀ? ਕਦੋਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗੇੜ ‘ਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਤੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕਰਨਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਧੀਆ ਮੌਸਮ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਪਰਤ ਆਵੇਗਾ? ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਅਥਾ ਵਿਚ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਸ਼ਾਇਦ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਲਾਲਚੀ ਔਰਤ ਕਰਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਨੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੀ, ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵਿੰਞੀ, ਸ਼ੇਰ ਵਲੋਂ ਵੱਛਾ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਕੈਕਈ ਕਰਕੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਮੈਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿੰਞੀ, ਇਹ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗੀ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ, ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਅੱਜ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਇਕ ਵੱਡੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸਟੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਰੁਣ ਰੋਣਾ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਰਾਜ ਪੱਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਨੇਕ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਉੱਚ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ—ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ। ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਵੇਗਾ? ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਮਧੁਰ ਤੇ ਹਲਕੀ ਹਵਾ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਢ ਵਿਚ ਸਮਤੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਨਾਇਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚੰਨ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਚੁੰਬਨ ਨਾਲ ਤਪਸ਼ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ। ਜਿਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਹਾਂਬਲੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਟਿਮਿਧਵਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹ ਨਾਇਕ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਐਸੇ ਰਹੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਸ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਰਹੇਗੀ? ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਵਨਵਾਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇਗੀ, ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ, ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਕਰਕੇ, ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਪਿੱਛੋਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸੂਰਜ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤੇਜ, ਯਸ਼ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾ, ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀ ਖਾਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ? ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਵੱਸਤੇ ਦੀ ਲਾਭ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦ ਉਹ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੋੜੇ ਹੋਏ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਰਖਾ ਤੇ ਘਾਸ ਪਹਿਨ ਕੇ ਵੀ ਅਜੈਯ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦੀ ਤੀਰ-ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਤੀਰ ਆਪ ਹੀ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਭੀ ਕੁਝ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਹੇ ਮਹਿਲਾ, ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਰਮ ਛੱਡ ਦੇ—ਮੈਂ ਸੱਚ ਆਖ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਫਿਰ ਵੇਖੇਂਗੀ। ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ, ਅਭਿਸ਼ੇਕਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਦੁਬਾਰਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਣਗੇ। ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਪੀੜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਿਲਾ; ਰਾਮ ਲਈ ਕੁਝ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨਹੀਂ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਵੇਖੇਂਗੀ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਧੀਰਜ ਭਰਿਆ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਆਸ ਦੀ ਰਾਹਤ ਦਿੱਤੀ।