ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਦਾ ਵਿਰਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈਕਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚੰਗੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਔਰਤ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਮਨਮਾਨੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਜ਼ਹਰੀਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਡਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਘਰ-ਘਰ ਭਿਖ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੇਰੇ ਕਈਕਈ ਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਤੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ ਦੇ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਕਈਕਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਹੋਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਵੀਰ, ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੇ ਕਈਕਈ ਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਥੇ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵੰਝੇ, ਅਜੇ ਜਵਾਨ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਿਕਾਲੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਣਗੇ? ਕਾਸ਼, ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਮੁਕ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਕਦੋਂ ਆਯੋਧਿਆ, ਦੋ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁੜ ਰੌਣਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ, ਝੰਡੇ ਉੱਚੇ ਹੋਣਗੇ? ਕਦੋਂ, ਜਦ ਉਹ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮਰਦ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀਰ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਥ 'ਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ, ਵੱਧਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਗਉਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਆਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਜੇਤਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ, ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਦਾਖਲ ਹੋਦੇ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਖੁਸ਼ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਦੁਜੀ ਜਾਤੀਆਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੌਗਿਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਰੀਤਾਂ ਕਰਣਗੀਆਂ? ਕਦੋਂ ਧਰਮਵਾਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ, ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਬਾਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਵੇਗਾ? ਨਿਸ਼ਚਤ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਂ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਔਰਤ ਕਰਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਤਨ ਕਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਧ ਪਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਈਕਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਸ਼ੇਰ ਵੱਲੋਂ ਗਾਂ, ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਛੇ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਹੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਮੈਨੂੰ ਮਦਦ ਤੋਂ ਵੰਝੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਦਾ ਬੱਛਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਤੇ ਵੱਡੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਅੱਜ, ਪੁੱਤ ਦੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਧਰਮਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। "ਹੇ ਉੱਤਮ ਨਾਰੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਐਸਾ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਕਿਸ ਲਈ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਵੱਡਾ ਵੀਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਲਈ ਉੱਚਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਮ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸਤਕਰਮ ਦਾ ਪੰਥ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਦਾ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਉੱਚੀ ਧਰਮਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦਇਆਵਾਨ, ਐਸਾ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪਾਵੇਗਾ। ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇਰੇ ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਉਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਕਿਉਂ ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ? ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਉੱਚੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜਣਗੀਆਂ। ਹਰ ਸਮੇਂ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੌਲੀ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਹਵਾ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਡ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਠੰਡੀ ਚੰਦਨੀ, ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਹੌਲੀ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਲਗ ਕੇ, ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇਗੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਟਿਮਿਧਵਜ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ, ਦਿਵਿਆਸਤ੍ਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਵੀਰ, ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਦੇ ਰਹੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ। ਜੋ ਵੀਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਰਾਮ ਦੇ ਭਾਗ, ਸ਼ੌਰਯ ਤੇ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ, ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਮੁਕ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪਾ ਲਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸੂਰਜ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਹੇ ਉੱਤਮ ਨਾਰੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਧਰਤੀ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਜਲਦ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਦੁਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਲਈ, ਜੋ ਅਜੈਯ ਵੀਰ ਹੈ, ਛਾਲੀ ਤੇ ਘਾਸ ਪਹਿਨੇ, ਕੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਗ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ? ਜੋ ਤੀਰ-ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਆਯੋਧਿਆ ਦਾ ਮਹਲ ਦੁਖ ਤੇ ਆਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ, ਧਰਮ ਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਲਦ ਹੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।