ਇਹ ਵਾਯਭਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੁਖ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਤੇ ਬੇਸੁਧ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਥਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਰਦ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਹੇ ਪੁਰਖੋ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਪ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਕੁਰੂਪਤਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਲ੍ਹੀ ਫਿਰੇਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲਾ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਚਾਹਿਆ ਪਾ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਲਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸੌਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਘਰ-ਘਰ ਭਿੱਖ ਮੰਗੇਗਾ। ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ ਦੇ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਭੂਤ ਜਾਂ ਦੈਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕੈਕਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਚਾਲਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਹੜੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਜਿਦ ਤੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਥੇ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵੰਝੇ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਜਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫਲ ਲੈਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਉਹ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ? ਕਾਸ਼, ਮੇਰੀ ਇਹ ਪੀੜ੍ਹ ਛੇਤੀ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ, ਮੁੜ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਕਦੋਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵਾਸੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਉਣਗੇ, ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਂਗ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ‘ਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਥ ‘ਚ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਨੰਨੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡਾ ਸਾਂਡ ਵਾਂਗ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਰਾਜਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਾਂ, ਵੈਰੀ-ਵਿਜੇਤਾ, ਉੱਤੇ ਭੁੰਨੇ ਚੌਲ ਵਰਛਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ, ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲ ਪਾਏ, ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ, ਦੁਇ-ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਦਿਆਂ ਵੇਖਾਂਗੀ? ਕਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ, ਅਤੇ ਦੁਜਜਨਮੀਆਂ ਫਲ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਤੇ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਣਗੀਆਂ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ, ਬਦਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਧੀਆ ਮੌਸਮ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਹੇ ਨਰਸ਼ਰੋਮਣ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਸੁਕਣੀ ਮਹਿਲਾ ਕਰਕੇ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕ ਨਿਚੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਬੱਚੜੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ; ਕੈਕਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਾਚਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਬੱਚੜਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤ ਹੈ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ; ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ। ਅੱਜ ਤਾਂ, ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਕਰੁਣ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਗਲੇ ਚੌਂਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਵਿੱਚ, ਉਚਿਤ ਮੱਤ ਵਾਲੀ, ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਹਿਲਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਰੋਣਾ ਤੇ ਵਿਹਲਾ ਹੋਣਾ ਕਿਸ ਲਈ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਰਾਜ ਪਦ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਲਈ, ਇਹ ਉੱਚਾ ਕੰਮ ਕਰ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਦਾ ਨੇਕ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ, ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੇਗਾ। ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਆਰਾਮਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਤੇਰਾ ਧਰਮਪੁੱਤ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿੰਨੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧਿ ਦਾ ਧਵਜ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕਦੀਆਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਲਕੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹਵਾ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚੰਨ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਤਿਮਿਧਵਜ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਰਸ਼ਰੋਮਣ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਨਿਡਰ ਰਹੇਗਾ। ਜਿਸ ਦੀ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਨਿਆਰ੍ਹੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਹੜੀ ਕਿਸਮਤ, ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਜਾਤੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਜੰਗਲਵਾਸ ਮੁੱਕੇਗਾ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਦੁਬਾਰਾ ਪਾ ਲਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਅੱਗ ਅੱਗ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਤੇਜ, ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਹੇ ਮਹਿਲਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਧਰਤੀ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸਮੇਤ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਬੰਧਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਸ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।