ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਪਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਲੱਗੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਕੌਸਲਿਆ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ 'ਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ। ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਸੱਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ, ਮੰਡੀ ਮੰਡੀ ਘੁੰਮਦੀ ਫਿਰੇਗੀ। ਉਹ ਮੰਦੀ ਨੀਤ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਸੱਪ। ਹੁਣ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਘਰ ਘਰ ਭੀਖ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ ਦੇ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੀਰ, ਚੌੜੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਗ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਇੰਨਾ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ 'ਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵੰਜੇ, ਨੌਜਵਾਨ, ਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਿਕਲੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਵਤੀਤ ਕਰਨਗੇ? ਕਾਸ਼, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਘਵ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਕਦੋਂ ਅਯੋਧਿਆ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਦੋ ਵੀਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਮੁੜ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ, ਤੇ ਝੰਡੇ ਉੱਚੇ ਹੋਣਗੇ? ਕਦੋਂ, ਜਦ ਉਹ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਵੀਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਦ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਥ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਡ ਗਾਈਆਂ ਵਿੱਚ? ਕਦੋਂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ — ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ — ਉੱਤੇ ਸੁੱਕਾ ਅਨਾਜ ਵਰ੍ਹਣਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਉਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਸੋਹਣੇ ਕੰਨ ਫੁੱਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਉੱਚੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੇ, ਦੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਅਯੋਧਿਆ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੇਖਾਂਗੀ? ਕਦੋਂ ਖੁਸ਼ ਕੁੜੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਕਰ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਰੀਤਾਂ ਕਰਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ, ਬਦਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਮੌਸਮ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਵੇਗਾ? ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਕੰਜੂਸ ਮਹਿਲਾ ਕਰਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਤਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ, ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਬੱਚੀ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ ਮਾਂ ਬਣ ਗਈ ਹਾਂ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ, ਬੱਚਾ ਛੀਨ ਕੇ, ਬੇਬਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ, ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਵਤੀਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਇਕ ਵੱਡੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ, ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਇੰਨਾ ਰੋਣਾ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਲਈ, ਜੋ ਸਦਾ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਉੱਚਾ ਕੰਮ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਦਾ ਨਿਰਪਾਪ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਨੇਕੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ, ਉਹ ਵੱਡਾ-ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇਰੇ ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੀਛ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੁਖ ਜਾਣ ਕੇ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਏ? ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮਧੁਰ ਤੇ ਨਰਮ ਹਵਾ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਮੋਡਰੇਟ ਰਹੇਗੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਠੰਡੀ ਚੰਦਨੀ, ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ, ਨਿਰਪਾਪ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਗਲ ਲਗੇਗੀ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਗਰਮੀ ਦੂਰ ਕਰੇਗੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਿਵਿਆ ਹਥਿਆਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਦ ਉਸਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤਿਮਿਧਵਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ। ਉਹ ਵੀਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਵਸੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਤੀਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਹੇ? ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਸਮਤ, ਸ਼ੌਰ, ਤੇ ਨੇਕ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਦ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸੂਰਜ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਉਹ ਮਹਿਮਾ, ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਧੈਰਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਨੂੰ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਭਰੇ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੱਤੀ।