ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ, ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੈਨ ਨਾ ਸੀ। ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੂਤਰੀ ਵਧੂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਘਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖ ਕੇ, ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ: "ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਉਂ ਗਿਆ?" ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਧਨਿਆ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲੱਗਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵੇਖਣਗੇ। ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਇਹ ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਦੀ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਲੰਮੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦੀ, ਬੜਾ ਕਰਲਾਪਾ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਆਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਜਧਰਮੀ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਪ ਵਾਂਗ, ਆਪਣਾ ਚਮੜਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੋੜ ਕੇ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਡਸਣ ਆਏਗੀ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਉਹ ਕੁਟਿਲ ਮਹਿਲਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚਲੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਨਾਗ ਵਾਂਗ ਡਰਾਏਗੀ। ਹੁਣ ਰਾਮ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਧਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੈ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਘਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਭਿਖ ਮੰਗੂ ਬਣੇਗਾ। ਤੇ ਤੂੰ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮਰਜੀ ਤੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਯਜਮਾਨ ਕਿਸੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਲਵਾਨ, ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਰਗਾ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮਰਜੀ ਤੇ ਤੇਰੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਧਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਮੂਲਾਂ ਤੇ ਜੀਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਕਾਸ਼, ਮੇਰਾ ਇਹ ਦੁੱਖ ਹੁਣ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਘਵ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਕਦੋਂ ਅਯੋਧਿਆ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਫਿਰ ਤੋ ਰੌਣਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਉਣਗੇ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਨਗਰੀ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਵਰਗੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗੀ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਰਥ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਲਦ ਤੇ ਗਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਤੇ, ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿਲ ਤੇ ਚਿੜੇ ਛਿੜਕਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਕੁੰਡਲ ਪਾਏ, ਉੱਚੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੇ, ਦੁਇ-ਸ਼ਿਖਰ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਾਂਗੀ? ਕਦੋਂ ਕੁੜੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਕਰਨਗੇ? ਕਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ, ਬਦਲੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ, ਵਧੀਆ ਮੌਸਮ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਾਲਚੀ ਔਰਤ ਕਰਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੰਨ੍ਹ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣਗੇ। ਮੈਂ ਵੀ, ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਆਪਣਾ ਬਛੜਾ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਕੈਕੇਈ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਮ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਅੱਜ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਜੱਗੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੁਵਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਤਾਵਨਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਰੋਣਾ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਿਸ ਲਈ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਰਾਜਪਾਤ ਛੱਡ ਕੇ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੱਚਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਲਈ ਇਹ ਉੱਚਾ ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੈ, ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਫਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ, ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਚਾਹੇ ਵੈਦੇਹੀ ਆਰਾਮਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਤੇਰੇ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਾ ਝੰਡਾ ਉੱਚਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜਣਗੀਆਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹਵਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ, ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਢੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾ ਚੰਨ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਗਲ ਲਾਏਗਾ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਰਾਖਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਲਾਇਆ।