ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਰਮ ਤੇ ਹੌਲੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਕਹਿ ਉਠੇ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ।" ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲਦੇ ਹੀ, ਦਰਬਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸੇਜ ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਚੰਨ ਲੁਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁਕਾਰ ਉਠੇ, "ਹੈ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਉਂ ਗਿਆ?" ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੇਖਣਗੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਗੇ।" ਜਦ ਰਾਤ ਪਈ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਕੌਸਲਿਆ; ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੰਝ ਲੇਟਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਉਸ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੀਸ਼ਾਨ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿੰਤਾਲੀਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਹੈ ਨਰਸ਼ੇਰ, ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਕੱਚੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਜਾਵੇ।" "ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੰਦੀ ਇਸਤਰੀ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਡਰਾਏਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਰਾਮ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਘਰ ਘਰ ਭਿੱਖ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੇ ਦਿੰਦੇ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੰਝ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਅਹੂਤੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ।" "ਉਹ ਬਹਾਦਰ, ਚੌੜੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਗ-ਰਾਜ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਉੱਤੇ, ਜੰਗਲ ਭੇਜੇ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਥੇ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਊਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋਣਗੇ? ਕਾਸ਼, ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਘਵ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਥੇ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।" "ਕਦੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਮੁੜ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਦ ਲੋਕ ਸੁਣਨਗੇ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਬੀਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਉਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਉਹ ਨਰਸ਼ੇਰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾ ਉਠੇਗਾ?" "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ, ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਥ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਨਗਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਡ ਆਪਣੇ ਰਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ, ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਚਿੜ੍ਹਾ ਚੋੜ ਪਾਉਣਗੇ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ, ਉੱਚੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਦੇ ਵੇਖਾਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ? ਕਦੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਾਰੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਨਗਰ ਦੇ ਗੇੜ ਲਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕਰਨਗੀਆਂ?" "ਕਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਬਦਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਵਧੀਆ ਮੌਸਮ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਨਰਸ਼ੇਰ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੰਜੂਸ ਇਸਤਰੀ ਕਰਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਤਨ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣੀਆਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।" "ਮੈਂ, ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਈ ਹਾਂ; ਕੈਕਈ ਨੇ, ਨਰਸ਼ੇਰ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਬੇਬਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਬੱਚਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਮੇਰਾ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਗੀ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ।" "ਅੱਜ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਇਕ ਭਾਰੀ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਅੱਗ, ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਤਪਦਾ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।" ਹੁਣ ਚੁਤਾਲੀਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਮੀਤਰਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਧੀਰਜ ਤੇ ਧਰਮ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਹੇ ਮਹਿਲਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?" "ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਰਾਜ ਪਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਹ ਉੱਚਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਨੇਕ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉੱਚਾ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ, ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ।" "ਜਦਕਿ ਵੈਦੇਹੀ, ਆਰਾਮਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੁੱਖ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ।" "ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਉਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ 'ਤੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ?