ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਮਹਲ ਇਕ ਵੱਡੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਗ ਗਰੁੜ ਦੁਆਰਾ ਉੱਡਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੁੰਧ ਗਈ ਸੀ, ਹੌਲੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ।" ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਬਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠਿਕਾਣਾ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਰਾਜਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਪਲੰਗ ਤੇ ਲੇਟਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਨ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਘਰ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਨ-ਰਹਿਤ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, "ਹੈ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਉਂ ਚਲਾ ਗਿਆ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੇਖਣਗੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਗੇ।" ਜਦ ਰਾਤ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਨਾਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕੌਸਲਿਆ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਛੂਹ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਲੰਗ ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਤੇ ਕਰੂਣਤਾ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਪੁਰਖੋ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੈਕਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਮੋੜੀ-ਤੋੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਰ ਉਗਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜ਼ਫਾੜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਡਰਾਏਗੀ। ਹੁਣ ਰਾਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਨਿਕਲਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਘਰ-ਘਰ ਭਿੱਖ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਸੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੇ ਦੇਵੇਂ। ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਐਸਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਯਜਮਾਨ ਅੱਗ ਵਿਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਆਹੂਤੀ ਪਾ ਦੇਵੇ।" "ਉਹ ਮਹਾਨ, ਚੌੜੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੇ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣਗੇ? ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਨੌਜਵਾਨ, ਤੇ ਉੱਤਮ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬੇਚਾਰੇ ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ? ਕਾਸ਼ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਘਵ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਥੇ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।" "ਕਦੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲੇਗਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਵਾਪਿਸ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ, ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਉਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਉਹ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਿਸ ਆਉਣਗੇ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਥ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਨਗਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਡ ਆਪਣੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਚਾ ਹੋਇਆ ਅਨਾਜ ਵਰ੍ਹਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ, ਉੱਚੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਜੁੜੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਦੇ ਵੇਖਾਂਗੀ? ਕਦੋਂ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਕਰਨਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪੱਕਾ, ਬਦਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਵਧੀਆ ਮੌਸਮ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਣਗਾ?" "ਬੇਸ਼ੱਕ, ਹੇ ਵੀਰ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੰਜੂਸ ਔਰਤ ਕਰਕੇ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਤਨ ਵੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਬੱਚਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਕੈਕਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਾਚਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗੀ? ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਅੱਜ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ ਤੇ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਢਾਢਸ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਐਸਾ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਰਾਜ ਪਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੱਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਚਾ ਕੰਮ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਚੰਗੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਫਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸਫਲਤਾ ਪਾਵੇਗਾ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਰਾਮਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਧੀਰਜ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਢਾਢਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।