ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਹੀ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਮ, ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਘਰ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸੱਪ ਗਰੁੜ ਨੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਨਰਮ ਤੇ ਹੌਲੇ, ਦੁਖੀ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਠੰਢ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦਾ।" ਰਾਜਾ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪੈ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਘਰ, ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੂਤ-ਵਧੂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੰਦ-ਰਹਿਤ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਕਰ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਬੋਲਿਆ, "ਹੈ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਸੌਭਾਗੀ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੇਖਣਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗਲੇ ਲਗਾ ਸਕਣਗੇ।" ਰਾਤ ਆ ਗਈ, ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਕੌਸਲਿਆ; ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਟੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ, ਰਾਣੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਡੂੰਘਾ ਆਹ ਭਰਦੀ ਤੇ ਕਰੜਾ ਰੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੀਹਵੇਂ ਅਤੇ ਚੁਨਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਬੋਲਦੀ ਹੈ, "ਹੈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਤੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਕਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਫਿਰੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਕੇ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੰਦੀ ਔਰਤ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਏਗੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਹੋਵੇ।" "ਹੁਣ, ਰਾਮ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਘਰ-ਘਰ ਭਿਖ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੂੰ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇੱਛਾ 'ਤੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ।" "ਉਹ ਵੀਰ, ਚੌੜੇ ਬਾਂਹਾਂ, ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਣਗੇ? ਕਾਸ਼ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਖਤਮ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਘਵ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।" "ਕਦੋਂ ਅਯੋਧਿਆ, ਦੋ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਝੰਡੇ ਉੱਚੇ ਕਰੇਗੀ? ਕਦੋਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਤੇ ਨਗਰੀ ਚਾਨਣ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ?" "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਥ 'ਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਡ ਗਾਈਆਂ ਨਾਲ? ਕਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ, ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ — ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ — ਉੱਤੇ ਸੁੱਕੀ ਚਿੜ ਜਾਂ ਪਾਵਣਗੇ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਸੋਹਣੇ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਦੇ ਵੇਖਾਂਗੀ, ਉੱਚੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ? ਕਦੋਂ ਖੁਸ਼ ਕੁੜੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਨਗਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨਗੇ?" "ਕਦੋਂ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ, ਬਦਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਮੌਸਮ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਵੇਗਾ?" "ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ, ਮੈਂ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ, ਕਿਸੇ ਲਾਲਚੀ ਔਰਤ ਕਰਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਤਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ਚਾਹੁਣ।" "ਮੈਂ, ਇਕ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਮਾਂ, ਗਾਏ ਵਾਂਗ ਜਿਸਦਾ ਵੱਛਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਛੀਨ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਏ ਦਾ ਵੱਛਾ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਵੇ।" "ਮੈਂ, ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਇਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਣਗੀ?" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮਹਾਂਵੀਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।" "ਅੱਜ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਵੱਡੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ, ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ।" ਇਸ ਦੁਖ-ਭਰੇ ਰੋਨੇ 'ਤੇ, ਨਿਆਈ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਲਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਨਿਆਈ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। "ਹੈ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਲਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ; ਐਸਾ ਰੋਣਾ ਤੇ ਵਿਹਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?" "ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਂਵੀਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਲਈ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਉੱਚਾ ਕੰਮ ਕਰ ਗਿਆ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਤੁਰਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਦਾ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ, ਐਸਾ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੀ ਦੁਖ-ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਚਲਾਕੀ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਧਰਮਵਾਨਤਾ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਘਰ, ਨਗਰੀ ਅਤੇ ਮਾਂਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚ ਆਸ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦੁਖੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਮੀਦ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।