ਜਨਕ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਥੱਕ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਅਤੇ ਕੰਨ ਖੜੇ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੂੰਜਦੀ ਗਰਜਨ ਸੁਣੇਗੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਡਰ ਅਤੇ ਭੈਚੈਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ, ਕੈਕੇਈ, ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜਿਉਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਮ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਇੰਝ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੰਜ਼ਰ ਵੇਖੇ—ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨਤਾ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਚੌਕ ਬੰਦ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਉਦਾਸ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵੀ ਖਾਲੀ-ਖਾਲੀ। ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਲ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਨਾ ਰਾਮ, ਨਾ ਵੈਦੇਹੀ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀ, ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਝੀਲ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਗ ਗਰੁੜ ਵੱਲੋਂ ਉਠਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰਾਜਾ, whose voice was choked with emotion, ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੌਲੀ, ਮਲੂਲ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।" ਜਦ ਰਾਜਾ ਇਹ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦਰਬਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਰਾਜਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੂਤਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਂਹ ਉਚਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਹੈ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਚਲਾ ਗਿਆ?" "ਉਹ ਧੰਨ ਨੇ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੇਖਣਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਗੇ," ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਜਦ ਰਾਤ ਆਈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਰਾਤ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਕੌਸਲਿਆ; ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਛੂਹ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਮ ਵੱਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਤੇ ਕਰੂਣ ਰੋਣਾ ਕਰਦੀ। (ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿੰਨਤਾਲੀਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।) ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤੜਫਦੀ ਹੋਈ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ, "ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਕਲ ਆਈ ਸੱਪ।" "ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਮੁਰਾਦਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਡਰਾਏਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ। ਹੁਣ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਭਿਖ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ ਦੇ ਦੇਵੇਂ।" "ਰਾਮ ਨੂੰ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਯਜਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਯਗ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਹਾਦਰ, ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਜੋ ਲੋਕ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਤੇਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਥੇ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵੰਞੇ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਣਗੇ?" "ਕਾਸ਼, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਕਦੋਂ ਆਯੋਧਿਆ ਮੁੜ ਮਹਿਮਾਨ ਹੋਵੇਗੀ, ਦੋਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਸੁਣਕੇ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ, ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਉਣਗੇ?" "ਕਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਅਤੇ ਆਯੋਧਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਸਮੁੰਦਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ?" "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਬਲਵਾਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਡ ਆਪਣੇ ਝੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?" "ਕਦੋਂ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਅਨਾਜ ਵਰ੍ਹਣਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਸੁਧਾਰਕ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ?" "ਕਦੋਂ ਖੁਸ਼ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੁਜਾ-ਜਨ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਕਰਣਗੇ?" "ਕਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਬਦਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ, ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਮੌਸਮ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਵੇਗਾ?" "ਬੇਸ਼ੱਕ, ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਲਾਲਚੀ ਔਰਤ ਕਰਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਤਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।" "ਮੈਂ, ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ, ਹੁਣ ਐਸੇ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਬਛੜੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਗਾਂ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਜਿਹੀ ਬੇਬਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬਛੜੀ ਜਬਰ ਨਾਲ ਖੋਹ ਲਈ ਹੋਵੇ।" "ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਇਕੋ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਤੇ ਹਰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਹੁਣ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ।" "ਅੱਜ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਜਨਮਿਆ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਚਟ ਚਟ ਕਰਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।" (ਇੱਥੇ ਚੌਂਤਾਲੀਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।