ਜੋ ਰਾਮ ਕਦੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਮੋਹਕ ਬਿਸਤਰਾਂ ’ਤੇ ਸੁੱਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਪੰਖਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤਰ—ਅੱਜ ਕਿੱਥੇ ਹੋਵੇਗਾ? ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਓਸ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਉੱਠੇਗਾ ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਅਜਿਹਾ ਲੱਗੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਕਾਂਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ, ਜ਼ਰੂਰ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਕੈਕਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ, ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਜੀ; ਮੇਰੇ ਲਈ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਜੀਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਪਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਨਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਆੰਗਣ, ਘਰ, ਹੱਟੀਆਂ, ਚੌਕ, ਸਾਰੇ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ, ਉਦਾਸ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਆਯੋਧਿਆ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿਚ ਛੁਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਨਾ ਰਾਮ, ਨਾ ਵੈਦੇਹੀ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਗ ਗਰੁੜ ਵਲੋਂ ਉਠਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਗੰਭੀਰ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।" ਦਰਬਾਨ ਉਸਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਉਥੇ ਲੈ ਗਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਤੇ ਸੌਣ ਲੱਗਾ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। ਘਰ, ਬਿਨਾ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ ਦੇ, ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਸਮਾਨ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਂਹ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਹੈ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਉਂ ਗਿਆ?" ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਸਚਮੁੱਚ, ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੇਖਣਗੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਗੇ।" ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੈਨੂੰ ਲਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹਜੇ ਵੀ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਹੈ ਸਿੰਘਾਂ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਕੈਕਈ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਉਗਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੋੜ ਕੇ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਡਸੇਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੀਲਾ ਸੱਪ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੋੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ।" "ਹੁਣ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਉੱਤੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦਾਸੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਖਪਾਉਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਕੈਕਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।" "ਉਹ ਮਹਾਨ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਿਸਦੀ ਚਾਲ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਏਗਾ। ਜਿਹੜੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੇ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਧੱਕੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਥੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵੰਜੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਵੇਂ ਕੱਟਣਗੇ? ਕਾਸ਼, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਰਾਘਵ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ, ਇੱਥੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ।" "ਕਦੋਂ ਆਯੋਧਿਆ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਫਿਰ ਤੋਂ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਝੰਡੇ ਲਹਿਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਇਹ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਯੋਧਿਆ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਲਹਿਰ ਉਠੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ?" "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਥ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਡ ਆਪਣੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ, ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਭੁੰਨੀਆਂ ਚਿਣੀਆਂ ਵਰਖਣਗੇ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਉੱਚੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੇ, ਦੁਇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਖੁਸ਼ ਕੁੜੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਨਗਰ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ, ਸੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨਗੇ?" "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਮੋਹਕ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਚੰਗਾ ਸਮਾਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ? ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਰਾਜਨ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੁਰਭਾਗੀ ਇਸਤਰੀ ਕਰਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।" "ਮੈਂ ਵੀ, ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਆਪਣੀ ਬچھੜੀ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਗਾਈ ਵਾਂਗ, ਮਾਂ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਗਈ ਹਾਂ; ਕੈਕਈ ਨੇ, ਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਲਾਚਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਈ ਆਪਣੀ ਬੱਛੜੀ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਆਸਰਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।