ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਸੋਚਦਾ, "ਜੋ ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਵਿਛੋਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪੱਖਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤ—ਅੱਜ ਕਿਤੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਰਾਮ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਠੇਗਾ, ਮਾਟੀ ਨਾਲ ਲੱਥ-ਪੱਥ ਹੋਇਆ, ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਜਲਕੁੰਭੀ ਦੇ ਝੀਲ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹੁਣ ਉਸ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਬਿਨਾਂ ਰੱਖਵਾਲੇ ਦੇ ਵਰਗਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗੇਗਾ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਥੱਕੀ ਹੋਈ, ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦੀ ਹੋਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ, ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ, "ਕੈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਜੀਉਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।" ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਚੌਕ, ਘਰ ਤੇ ਆੰਗਣ ਸੁੰਨੇ ਵੇਖੇ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ-ਮੰਦ, ਉਦਾਸ ਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵੀ ਖਾਲੀ ਸਨ। ਰਾਜਾ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਨਾ ਰਾਮ ਸੀ, ਨਾ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਝੀਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਗ ਗਰੁੜ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਰੁਕਦੀ ਹੋਈ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਕਹੇ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।" ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਖਣ ਤੇ ਦਵਾਰਪਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਏ, ਪਰ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਸੁੰਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਂਹ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ?" ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ, "ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੇਖਣਗੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਵਣਗੇ।" ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਆਈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਕੌਸਲਿਆ; ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹਲੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ, ਗਹਿਰੀ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਤੇ ਰੋਦੀ ਰਹੀ। ਇੱਥੋਂ ਆਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੇ ਚੌਵਾਲੀਵੇਂ ਸੁਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖੀ ਪਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਉਡੇਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਖਾਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਮੋੜੀ ਹੋਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀ ਫਿਰੇਗੀ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਕਸਦ ਵਾਲੀ ਦੁਸ਼ਟ ਔਰਤ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਡਰਾਵੇਗੀ।" "ਹੁਣ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਭਿਖ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਉੱਤੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ ਦੇ ਦੇਵੇਂ। ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਹੁਤੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ।" "ਉਹ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਮਹਾਨ ਚਾਲ ਵਾਲਾ ਨਾਇਕ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਥੇ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵੰਜੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬੇਚਾਰੇ ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਣਗੇ?" ਕੌਸਲਿਆ ਆਸ ਕਰਦੀ, "ਕਾਸ਼, ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।" "ਕਦੋਂ ਆਯੋਧਿਆ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਨਾਇਕ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਫਿਰ ਚਮਕ ਉਠੇਗੀ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਣਗੇ, ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਉਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗ ਪੁੱਤ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ?" "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਥ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਾਂ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨਗੇ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ, ਸੋਹਣੇ ਕੰਨਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਉੱਚੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਾਂਗੀ?" "ਕਦੋਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਦੁਜੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਤੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕਰਨਗੀਆਂ?" "ਕਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ, ਬਦਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਚੰਗਾ ਮੌਸਮ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ?" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਹੇ ਨਾਇਕ, ਮੈਂ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਕੰਜੂਸ ਔਰਤ ਦੇ ਕਰਕੇ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਥਣ ਵੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਛਾਇਆ ਰਿਹਾ।