ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਆਸਕਾ ਵਿਸ਼ਾਦ-ਭਰੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਉਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ— ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਚਨ ਉਠੇ ਕਿ ਜੇ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਨ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋੰ ਬਾਅਦ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਪਏ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਵਾਪਸ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਐਸਾ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਗਿਆ, ਰਥ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠਾ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦੀ ਚਾਨਣ ਬਦਲੀ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਕਰਾਹਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉੱਤਮ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਉਥੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਰਾਮ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਵਿਛਾਵਟਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਉੱਤਮ ਸਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਖਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਸੁੱਤਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤਰ— ਅੱਜ ਉਹ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲੇਟਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇਗਾ, ਮਾਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਖੀ ਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕ, ਉਸ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤੁਰਦੇ ਦੇਖਣਗੇ। ਜਨਕ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਕੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਡਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗੀ। ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀ, ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਜੀਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਜੂਮ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਵਿਭੂਤਿਸ਼ਾਲੀ ਮਹਲ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਗਣ, ਘਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਚੌਕ ਸੁੰਨੇ ਵੇਖੇ; ਲੋਕ ਥੱਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸਨ; ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬਦਲੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਨਾ ਰਾਮ ਸੀ, ਨਾ ਵੈਦੇਹੀ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ, ਜਿਸਦਾ ਸੱਪ ਗਰੁੜ ਵਲੋਂ ਉੱਡਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਰੁੰਧੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।" ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਦਰਬਾਨ ਉਸਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਉਥੇ ਸੁਟਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਛਾਵਟ ਉੱਤੇ ਲੈਟਿਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਸੁੰਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਂਹ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਹੈ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਉਂ ਗਿਆ?" ਸੱਚਮੁੱਚ, ਉਹ ਲੋਕ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੇਖਣਗੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਗਲ ਲਾਵਣਗੇ। ਜਦ ਰਾਤ ਆਈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਨਾਸ ਦੀ ਰਾਤ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ, ਕੌਸਲਿਆ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹੁਣ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਥੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਣੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਚੌਵਾਂ-ਸਰਗ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ— ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਿਛਾਵਟ ਉੱਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਿਆ ਦੇਖ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ: "ਹੈ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਕੇਚੁਆ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੋੜੀ ਹੋਈ, ਘੁੰਮਦੀ ਫਿਰੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਨਬੁਝ ਕੇ ਜਨਾਨੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਈ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਾਪਣ, ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਡਰਾਏਗੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਘਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਕੈਕਈ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਉੱਤੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੇ ਦੇਵੇਂ। ਕੈਕਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਉੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਯਜਮਾਨ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸ ਲਈ ਹਵਨ-ਸਾਮਗਰੀ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬੀਰ, ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਕ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਕਸਾਏ ਤੇ ਤੇਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਭੇਜੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਥੇ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣੇ, ਅਜੇ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬੇਚਾਰੇ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ? ਕਾਸ਼, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਘਵ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਥੇ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਕਦੋਂ ਅਯੋਧਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਚਮਕ ਉਠੇਗੀ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਵਣਗੇ, ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਵਣਗੇ? ਕਦੋਂ, ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ, ਸ਼ਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਥ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਾਜ ਮਹਲ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਾਣੀ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।