ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, "ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾ—ਤੂੰ ਬੁਰਾਈ ਦੇ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਨਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਜੋਂ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਫਾਇਦਾ ਵੇਖਦੀ ਹੈਂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਚਨ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲਏ, ਜਿਹੜੀ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਭਰਤ, ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਨ ਮੈਨੂੰ ਨ ਮਿਲੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਿਲ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਰੋਦੀ ਹੋਈ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ। ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਬੈਠੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲਵੇ, ਐਸਾ ਹੀ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੰਦ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲੇ, "ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਦੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪੱਖਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤਰ—ਅੱਜ ਜਰੂਰ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਠੇਗਾ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਾਥੀ ਕਮਲ ਦੇ ਪੋਖਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।" "ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਜਰੂਰ ਉਸ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਤੁਰਦੇ ਵੇਖਣਗੇ। ਜਨਕ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਾਂਟਿਆਂ 'ਤੇ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ ਥੱਕ ਜਾਵੇਗੀ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅਣਜਾਣੀ, ਜਦ ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੇਗੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਰੂਰ ਡਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗੀ। ਕੈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਜੀਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਦਸ਼ਰਥ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਗਣ, ਘਰ ਸੁੰਨੇ ਵੇਖੇ, ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਚੌਕ ਬੰਦ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਥੱਕਿਆ, ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵੀ ਸੁੰਨੀਆਂ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਘਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਰਾਮ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਝੀਲ, ਜਿਸਦਾ ਸਾਂਪ ਗਰੁੜ ਵਲੋਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਬੋਲੇ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚੱਲੋ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦਵਾਰਪਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਖੱਟ ਤੇ ਲੇਟਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਵਧੂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਚੰਦ ਲੁਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਂਹ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਹੈ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਉਂ ਗਿਆ?" ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਗੇ।" ਜਦ ਰਾਤ ਆਈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਰਾਤ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ, ਕੌਸਲਿਆ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਛੂਹ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਤੱਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਤੇ ਕਰੂਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ। ਇਥੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿੰਨਤਾਲੀਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਦਿਲੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਹੈ ਪੁਰਖ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸੰਪ ਵਰਗ ਤਿੜਕੀ ਫਿਰੇਗੀ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਮਾਲਕ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਸੰਪ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਣੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਭਿੱਖ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੇ ਤੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਦੇ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਵਲੋਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰੀ, ਸੰਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਰਗਾ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਹੜਿਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਛੱਡੇ ਗਏ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਥੇ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵੰਝੇ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਮਾੜੇ ਲੋਕ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ? ਕਾਸ਼ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਦ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਰਹੇ ਸਨ।