ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼, ਜੋ ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਲੈ ਕੇ ਕੈਕਈ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ: "ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾ, ਤੂੰ ਜਿਸ ਨੇ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਨਿਸਚਯ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਜੋਂ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੁਆਰਥ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਵੀ ਵਚਨ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲਏ, ਜੋ ਵੀ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਨ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਰਾਣੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਘਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਘਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤੜਪ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਆਪਣੀ ਕਾਇਆ ਨੂੰ ਮੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਧੀਆ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਜੋ ਮੇਰਾ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ, ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਦਾ ਸੀ, ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਪੱਖਾ ਕਰਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇਗਾ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਮਲ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਉਸ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਵੇਖਣਗੇ।" "ਉਹ ਜਨਕ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅਣਜਾਣੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੇਗੀ। ਕੈਕਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਜੂਮ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਸਦੇ ਅੰਗਣ, ਘਰ ਖਾਲੀ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਚੌਕ ਬੰਦ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ, ਨਿਮਾਣੇ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵੀ ਸੁੰਨੀਆਂ। ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਨਾ ਰਾਮ, ਨਾ ਵੈਦੇਹੀ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ, ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਝੀਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਸਾਂਪ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਹੌਲੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਰਬਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਥੇ ਵਿਹਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ ਪੈ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਘਰ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤ੍ਰਵਧੂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਲੁਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਬਾਂਹ ਉਠਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੀਕਦੇ ਹਨ, "ਹੈ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਧਨਵਾਨ ਹਨ ਉਹ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣਗੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਵਣਗੇ।" ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਰਾਤ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਕੌਸਲਿਆ; ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਹੈ, ਮੁੜਦੀ ਨਹੀਂ।" ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਤੇ ਕਰੂਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ। ਹੁਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੀ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਹੈ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਫਿਰੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਪ ਆਪਣਾ ਕੌਚਾ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਲਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮਾਂਤਕ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਡਰਾਏਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੰਪ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨੌਕਰ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਕੈਕਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਜਾਰੀ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਵੀਰ, ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਸੰਪ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਹੜੇ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਤੇਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਹਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਵਿਦਾ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਗਰੀਬ ਕਿਵੇਂ ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਣਗੇ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਦਿਲਾਂ, ਵਿਛੋੜੇ, ਤੇ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।