ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਕੈਕੇਈ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਹੋਇਆ, ਕੈਕੇਈ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਜਿਹੜੀ ਮੰਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਹੀਂ। ਮੈਂ ਨਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਦੀ ਹੀ ਸੋਚੀ ਹੈ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਜਿਹੜੇ ਭੀ ਵਚਨ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲਏ, ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਨ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ। ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਵੇ ਜਾਂ ਨੰਗੇ ਹੱਥ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸਚਾਤਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲਾ, "ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸੋਹਣੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ।" "ਜੋ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤ ਸੀ, ਜੋ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀਆਂ ਸਖਤਾਂ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸਤਰੀਆਂ ਪੱਖਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਕਿਤੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇਗਾ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਰਥੀ ਹਾਥੀ ਕਮਲ ਦੇ ਟਾਲਾਬ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।" "ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਜਿਵੇਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਦੀ ਲਾਡਲੀ ਧੀ, ਜੋ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਡਰੇਗੀ, ਜਦ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੇਗੀ। ਕੈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀਵੀਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਜੀਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਿਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਣੇ ਤੇ ਘਰ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਸਨ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਚੌਕ ਬੰਦ ਸਨ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ, ਕਮਜੋਰ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਰਾਮ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਸ ਮਹਾਂ ਸਰੋਵਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਗ ਗਰੁੜ ਨੇ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਰੁੰਝੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।" ਰਾਜਾ ਜਦ ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦਰਬਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਠਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਤੇ ਖੱਟ ਤੇ ਲੇਟਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਨੁਹੀਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਉਂ ਗਿਆ?" "ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧੰਨ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੇਖਣਗੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਗੇ।" ਜਦ ਰਾਤ ਆਈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਨਾਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਕੌਸਲਿਆ। ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" ਰਾਣੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਬੈਠੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਤੇ ਕਰੂਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿੰਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੱਟ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਹੁਣ ਜਦ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਆਪਣਾ ਚਮੜਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੁਣ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮੇਗੀ।" "ਰਾਮ ਨੂੰ ਜ਼ਫਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਮੰਦੀ ਨਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਫਿਰ ਡਰਾਏਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੀਲਾ ਸੱਪ।" "ਹੁਣ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਘਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਭਿੱਖ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਉੱਤੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਨੌਕਰ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦੇਵੇਂਗਾ।" "ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਜਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਵਿਚ ਬਲਿ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।" "ਉਹ ਮਹਾਨ, ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਨਾਇਕ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਕਿਸ ਤਕਦੀਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ?