ਜਦੋਂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ ਅਯੋਧਿਆ ਇੰਝ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੋਵੇ। ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਹਾਥੀਆਂ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਾਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੇ ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਏ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਉਹਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਰਸਨਾ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੁਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਕੈਕਈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਕੈਕਈ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਕੈਕਈ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾ—ਤੂੰ ਮੰਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈਂ; ਨਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਤਨੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਲਾਭ ਸੋਚਿਆ, ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਕਸਮਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਖਾਦੀਆਂ, ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਏ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਚਨ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਭਰਤ ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਤੇ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਡਿੱਗੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ। ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਬੈਠੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲਵੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਦ 'ਚ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦੀ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਘਟ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਕਰਾਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਉੱਤਮ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸਦਾ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਮੰਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਤਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਖਾ ਝਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ—ਮੇਰਾ ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ—ਅੱਜ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਏ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇਗਾ, ਮਾਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਮਲ ਦੇ ਤਲਾਬ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਲੋਕ ਉਸ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਦੀ ਲਾਡਲੀ, ਜੋ ਆਰਾਮਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ, ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਕੈਕਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀਵ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸ਼ੇਰ-ਮਾਨਵ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਹਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੰਝਲੇ, ਘਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ, ਚੌਕ ਸੁੰਨੇ ਵੇਖੇ; ਲੋਕ ਥੱਕੇ, ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭੀੜ ਨਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਦੀ ਸੋਚ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿਚ ਲੁਕ ਜਾਵੇ। ਮਹਿਲ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਨਾ ਰਾਮ, ਨਾ ਵੈਦੇਹੀ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਨ, ਉਹ ਇੰਝ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਝੀਲ, ਜਿਸਦਾ ਸੱਪ ਗਰੁੜ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਗਲੇ ਰੁੰਝੇ ਹੋਏ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਕੱਢੇ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਲ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਦਰਬਾਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲਿਜਾਇਆ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬਿਠਾਇਆ। ਪਰ ਮਹਿਲ ਵਿਚ, ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਪੈ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰੀ ਵਧੂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਹੈ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਉਂ ਗਿਆ?" ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੇਖਣਗੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਗੇ, ਵਾਕਈ ਧੰਨ ਹਨ। ਜਦ ਰਾਤ ਆਈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕੌਸਲਿਆ; ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ। ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੰਝ ਪਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਸੀ, ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਉਸ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਤੜਪਦੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਹੈ ਸ਼ੇਰ-ਮਾਨਵ, ਹੁਣ ਜਦ ਉਸ (ਕੈਕਈ) ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਚਮੜੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਹੁਣ ਵਿਡੰਬਨਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀ ਫਿਰੇਗੀ।