ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਏ, ਤਦ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਛਾ ਗਈ। ਠੰਢਾ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ ਸੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਸੰਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਉਲਟ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ ਅਤੇ ਭਰਾ, ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ ਅਯੋਧਿਆ, ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਰੀ ਡਰ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ, ਹਾਥੀਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਹੋਈ ਧੂੜ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਏ। ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮੀਕ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਧਦੀ ਹੀ ਗਈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੈਕਈ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਮਰਤਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾ। ਤੂੰ ਜਿਹੜੀ ਮੰਦੇ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਲਾਭ ਵੇਖਿਆ, ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਚਨ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲਏ, ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੇਟ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਥੋਂ ਹਟ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਵੇ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਦੇ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਘਟ ਜਾਵੇ, ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਹ ਲਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ, “ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਤੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਪੰਖਾ ਕਰਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਤੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਠੇਗਾ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਮਲ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਲੋਕ ਉਸ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਰੱਖਵਾਲੇ ਵਰਗਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਡਰੇਗੀ, ਜਦ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੇਗੀ। ਕੈਕਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀਵ, ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸ਼ੇਰ-ਮਾਨਵ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਘਰ ਪਰਤਦਾ ਹੈ, ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੌਹੱਲੇ ਤੇ ਘਰ ਸੁੰਨੇ ਵੇਖੇ, ਹੱਟ ਤੇ ਚੌਕ ਬੰਦ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਸੁੰਨੀਆਂ। ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਘਰ ਅੰਦਰ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋਇਆ ਘਰ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ, ਅਡੋਲ ਝੀਲ ਜਿਸਦਾ ਸੱਪ ਗਰੁੜ ਵਲੋਂ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰੋਣ ਵਾਲੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।” ਜਦ ਰਾਜਾ ਇਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਦਰਬਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਏ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਲੇਟਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੁੱਤਰੀ ਵਧੂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ, “ਹੇ ਰਾਮ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਉਂ ਗਿਆ?” ਸੱਚਮੁੱਚ, ਉਹ ਧਨਿਆ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਸਕਣਗੇ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਤ ਆਈ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਨਾਸ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਕੌਸਲਿਆ; ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।” ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ, ਰਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ, ਗਹਿਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਰੋ ਪਈ।