ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹਰ ਕੋਈ ਗਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨ ਤਾ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵੱਅ ਰਹੀ ਸੀ, ਨ ਚੰਨਣ ਸੁਹਾਵਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਨ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੀ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ, ਭਰਾ—ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਮਤਿਵਲੋ ਹੋ ਗਏ, ਇਤਨਾ ਕਿ ਉਹ ਸੌਣ ਵੀ ਨਾ ਸਕੇ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂਂ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਅਯੋਧਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਹੁਣ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪਰਬਤਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਹਾਥੀਆਂ, ਸੈਣਿਕਾਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਇক্ষਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਉਥੇ ਹੀ ਟੱਕੇ ਰਹੇ। ਜਿਨਾ ਚਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮੀ ਤੇ ਪ੍ਰਿਅ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਨਾ ਚਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਾਈਕੇਈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਵੀ ਨਾਲ ਸੀ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ, ਕਾਈਕੇਈ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਕਾਈਕੇਈ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਵੀਂ—ਤੂੰ ਜੇਹੜੀ ਮੰਦੇ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨ ਤਾ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਨ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਜੋਂ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਲਾਭ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਾਅਦੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ, ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ, ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਭਰਤ, ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਰਾਜ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਤੇ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਨ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਈ। ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲਵੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਘੁਕੁਲ ਨਾਥ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਵਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖਦੇ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤਿ ਘਟ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਿਗਲ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਅ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲੇ, "ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉੱਤਮ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤਾਂ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ। ਜੋ ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਸਜੀਲੇ ਵਿਛੌਣਾਂ ਉੱਤੇ, ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਪੰਖੇ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤਰ—ਅੱਜ ਕਿਤੇ ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਠੇਗਾ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਮਲ-ਪੁੰਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਲੋਕ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜਨਤਾ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ, ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤੁਰਦੇ ਵੇਖਣਗੇ। ਜਨਕ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖ ਸਹੂਲਤ ਵਿਚ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕੰਡਿਆਂ 'ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਜੰਗਲ ਵਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ, ਡਰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗੀ। ਕਾਈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਜੀਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੀੜੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੌਬਾਰਿਆਂ, ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਚੌਕ ਬੰਦ ਪਏ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਵੀ ਖਾਲੀ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਨਾ ਰਾਮ ਸੀ, ਨਾ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੋਵਰ, ਜਿਸਦੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਗਰੁੜ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਦਿਲ ਭਰ ਆਇਆ, ਹੌਲੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਮੀਹਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲੇ, "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।" ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਦਰਬਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਓਥੇ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਸੈਜ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਫਿਰ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਰਿਹਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਨਣ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੁਲਾਇਆ, "ਹੈ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਉਂ ਗਿਆ?" ਉਹ ਆਖਦੇ, "ਸੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੇਖਣਗੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਗੇ।" ਜਦ ਰਾਤ ਪਈ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਕੌਸਲਿਆ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ। ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।