ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਿਦਾਈ ‘ਤੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਕੋਈ ਗਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਹੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵੀ ਨਰਮ ਹੋ ਗਈ; ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੀ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ ਤੇ ਭਰਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਲੇ ਹੋ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਅਯੋਧਿਆ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਕੰਬੀ, ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਹਾਥੀ, ਯੋਧੇ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਇਹ ਅਯੋਧਿਆਕਾਂਡ ਦੇ ਚਾਲੀ-ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਧੁੜ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਹਟਾਈ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਧਰਮਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਧਦੀ ਹੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਧੁੜ ਵੀ ਦਿੱਖਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਸਜਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ; ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕਈਕੇਈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਬੁੱਧੀ, ਧਰਮ ਤੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਕਈਕੇਈ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਕਈਕੇਈ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਓ—ਤੁਸੀਂ ਬੁਰਾਈ ‘ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਲਾਭ ਲਈ, ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੀ ਰਹੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਵੀ ਵਚਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਲਏ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਏ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਭਰਤ, ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਆਵੇ।" ਫਿਰ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਗਈ। ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਚੱਕਾ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ, ਰਾਜਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਦਾ, ਉਥੇ ਬੈਠਾ, ਉਸ ਦੀ ਸੂਰਤ ਮਾਂਵਾਂ ਦੀ ਚਾਂਦ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ, ਜਦ ਚਾਂਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ; ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲੇ: "ਜੋ ਰਥਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਦਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਿੱਖ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।" "ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਵਾਲੀਆਂ ਖੱਟਿਆਂ ‘ਤੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਹਵਾ-ਪੰਖੀ ਨਾਲ ਸੁਤਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤਰ—ਅੱਜ, ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਠੇਗਾ, ਦੁਖੀ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਕਮਲ-ਦਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਲੋਕ, ਉਹ ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ, ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਿਹਾ, ਤੁਰਦਾ ਵੇਖਣਗੇ।" "ਜਨਕ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ, ਕੰਡਿਆਂ ‘ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ, ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਕਈਕੇਈ, ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀ, ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ; ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆੰਗਣ, ਘਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਚੌਕ ਖਾਲੀ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ, ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵੀੜੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘਰ, ਰਾਮ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ, ਜਿਸਦਾ ਸੱਪ ਗਰੁੜ ਨੇ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਨਰਮ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਬੋਲੇ: "ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਏਗਾ।" ਇਸ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ, ਘਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਖੱਟ ‘ਤੇ ਲੈਟ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਘਰ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੂਤ-ਵਧੂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ: "ਹੈ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਗਿਆ?" "ਨਸੀਬ ਵਾਲੇ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇਣਗੇ।" ਫਿਰ, ਰਾਤ ਆਈ, ਜਿਸ ਰਾਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਿਆ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ।