ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਚੰਦ ਜੀ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਖਤ ਗ੍ਰਹਿ ਸੋਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਮ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਰਾਹ ਲਈ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ, ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਹਿਲ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ; ਨਾ ਤਾਰੇ, ਨਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਛਾ ਗਈ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਗਹਿਰੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਠੰਡੀ ਨਹੀਂ ਵਹੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਜਗਤ ਪੂਰਾ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਪਤੀ, ਭਰਾ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਰਾਮ ਦੀ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਐਸੇ ਕੰਬੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੋਵੇ, ਡਰ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਗਰਜਣ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠੇ। ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਤਾਲੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਸੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਦਿਸਦੀ ਰਹੀ, ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਹਟਾ ਸਕੇ। ਜਿੰਨਾ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋਚਨਾ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਦਿਸਣੀ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕਈਕਈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਚ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਕਈਕਈ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਕਈਕਈ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਏਂ—ਤੂੰ ਜੋ ਬੁਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਪਤਨੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਲਾਭ ਸੋਚ ਕੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਵੀ ਵਚਨ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲਏ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੇ ਗੇਰੇ ਲਾਏ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਚਨ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਡਿੱਗੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਬੈਠੇ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤੜਪਦੇ ਰਹੇ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦੀ ਪੈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖੁੰਝ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸੇਜਾਂ ਉੱਤੇ, ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਪੰਖਾ ਲਵਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤ—ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਠੇਗਾ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਮਲ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਲੋਕ ਉਸ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਬਿਨਾ ਰਾਖੀ ਦੇ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਣਗੇ।” “ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਥੱਕ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਸੁਣੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਈਕਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਲ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਗਣ, ਘਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ, ਚੌਕ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਲੋਕ, ਖਾਲੀ ਰਸਤੇ ਵੇਖੇ। ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਲ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ, ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਝੀਲ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਗ ਗਰੁੜ ਨੇ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰੁੰਦ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਬੋਲੇ, “ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਵਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।