ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆ ਰਹੀ ਦੁਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਗੀ ਹੋ ਗਏ। ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ ਸੀ, ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਸੀ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਬੈਠੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹ ਵੀ ਸੋਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ, ਵਿਸਾਖਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੂੰਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੋਈ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਆਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਹਿਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਝੁੰਝੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਸਾਰੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢਕ ਗਈਆਂ; ਨਾ ਕੋਈ ਤਾਰਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਾ ਗ੍ਰਹ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ। ਆਚਾਨਕ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਲਗਾਤਾਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ, ਸੋਗ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ, ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਹਰ ਕੋਈ ਗਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਗਨ ਸੀ। ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵਾਹੀ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੇਖਣ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ, ਭਰਾ—ਕੁਝ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਦੋਸਤ, ਸੋਗ ਦੀ ਭਾਰੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕੇ; ਉਹ ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਆਯੋਧਿਆ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੰਞੀ, ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹਿਲ ਗਈ; ਡਰ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ, ਹਾਥੀਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸੀ। ਇਹ ਆਯੋਧਿਆਕਾਂਡ ਦੇ ਚਾਲੀ-ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਜਦ ਤਕ ਰਾਮ ਦੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਦਿਸਦੀ ਰਹੀ, ਇکشਵਾਕੂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਹਟਾਈ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੈਕੇਈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਕੈਕੇਈ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਹ; ਤੂੰ ਜੋ ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਾਂਗ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਉਹ ਮੇਰੇ; ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ, ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਵੀ ਵਾਅਦੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਵੀ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਜਗਤ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਜਗਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਭਰਤ, ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇ।" ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਘਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਚਮਕ ਘਟ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਿਗਲ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ; ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਥਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ।" "ਜੋ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਦਲ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਬਿਸਤਰ ਤੇ, ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਮੈਂਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤਰ—ਅੱਜ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਠੇਗਾ, ਦਇਆਲੂ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਕਮਲ ਦੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ।" "ਨਿਸਚਤ ਹੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣਗੇ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਰਖਿਆ ਦੇ ਜਿਵੇਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।" "ਜਨਕ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ 'ਚ ਕਾਂਟਿਆਂ 'ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਿਸਚਤ ਹੀ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗੀ, ਜਦ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੇਗੀ।" "ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰ; ਬਿਨਾ ਉਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ, ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹجوم ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਘਰ ਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਅੰਗਣ, ਘਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਚੌਕ ਖਾਲੀ ਵੇਖੇ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵੀ ਭਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਘਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਅਡੋਲ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੱਪ ਗਰੁੜ ਨੇ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।