ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀਆਂ ਗਊਆਂ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ, ਮਹਲ ਵਿਚੋਂ ਆ ਰਹੀ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਵਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਕਵਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਗਊਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਆਇਆ, ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ, ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਨਾ ਰਹੀਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਤੇ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਸੋਮਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਟ ਗਈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਦਿਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਹਿਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢਕ ਗਈਆਂ; ਨਾ ਗ੍ਰਹ, ਨਾ ਤਾਰਾ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰਦੇ, ਦੁਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਕੋਈ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਸੂਰਜ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ। ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ, ਭਰਾ—ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਚਾਹਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਮ ਦੇ ਮਿਤਰ, ਦੁਖ ਦੀ ਭਾਰੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲ ਰਹੇ, ਉਹ ਵੀ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅਯੋਧਿਆ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣੀ, ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਕਾਂਪ ਰਹੀ ਸੀ; ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਅਯੋਧਿਆਕਾਂਡ ਦੀ ਚੁਨਵੀਂ ਅਧਿਆਏ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਜਦ ਤਕ ਦਿਸਦੀ ਰਹੀ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਉਥੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ। ਜਦ ਤਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਲੋਚਨਾ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਦਿਸਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭੂਮਿ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ 'ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਾਏ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੀ; ਕੈਕੇਈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਦਾਏ ਪਾਸੇ। ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਕੈਕੇਈ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ: "ਕੈਕੇਈ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾ—ਤੂੰ ਮੰਦ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਕਿਰਤ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਪਤੀ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਵੀ ਵਚਨ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲਏ, ਜੋ ਵੀ ਅੱਗ ਦੇ ਫੇਰੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ।" "ਜੇ ਭਰਤ, ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਪਾ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਲਈ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਦਾਨ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇ।" ਫਿਰ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਡਿੱਗੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਧ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਗ ਛੂਹ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਿਗਲ ਜਾਵੇ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ; ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਉਹ ਆਖਿਆ: "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਸੁਗੰਧਤ ਚੰਦਨ ਵਾਲੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ, ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਝਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸੁਖੀ ਸੁਤ ਸੀ—" "ਅੱਜ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ 'ਤੇ, ਜਰੂਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਠੇਗਾ, ਦੁਖੀ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਮਲ ਦੇ ਤਲਾਬ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ।" "ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਜਰੂਰ ਉਸ ਲੰਬੇ ਹੱਥ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ, ਜੋ ਅਣ-ਰਾਖੀ ਵਾਂਗ ਤੁਰਦਾ ਹੋਵੇ।" "ਜਨਕ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਥੱਕੀ ਹੋਈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ।" "ਜੰਗਲ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਦ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੇਗੀ।" "ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀ, ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣੇ, ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਘਰ ਆਵੇ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਗਣ ਤੇ ਘਰ ਖਾਲੀ ਵੇਖੇ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਚੌਕ ਬੰਦ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਸੁੰਨੀਆਂ। ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਵੇਖ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ।