ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਪੂਰੇ ਜੀਵਤ ਜਗਤ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਹੋਣ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹ 'ਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਹਵਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਕਰਮ ਭੁੱਲ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੂਰਜ ਵੀ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਲਾਉਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਗ੍ਰਹਿ ਸੋਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਦ ਪਏ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਉਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ; ਨਾ ਕੋਈ ਤਾਰਾ, ਨਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਛਾ ਗਈ। ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਲਗਾਤਾਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਮਾਲਕ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਨਾਂ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵੱਗਦੀ ਸੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ; ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ ਅਤੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ, ਉਹ ਗਮ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਗੁਮਸੁਮ ਹੋਏ, ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਇੰਝ ਕੰਬੀ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਧਰਤੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੰਬਦੀ ਹੋਵੇ, ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਾਥੀਆਂ, ਸੈਣਿਕਾਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉਚੀ ਉਚੀ ਗੂੰਜਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਿਆਲੇ ਚੌਂਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਰਹੀ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਉਨੀ ਵਧਦੀ ਹੀ ਗਈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸੀ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਢਹਿ ਪਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਾਈਕੇਈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਧੀਰਜ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਾਈਕੇਈ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਕਾਈਕੇਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾ—ਤੂੰ ਜਿਸ ਨੇ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ—ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਲਾਭ ਵੇਖਿਆ, ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਚਨ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲਏ, ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਭਰਤ ਨੇ ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਡਿੱਗੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਦੁਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ। ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬੈਠਾ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਰੋਣਕ ਮੰਦੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਨਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲੇ, "ਜਿਹੜੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਗਏ, ਉਹ ਤਾਂ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਜਿਆਂ ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੱਖਾ ਝਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ—ਮੇਰਾ ਉਹ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ—ਅੱਜ ਕਿਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇਗਾ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਕਮਲ ਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਉਹ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਣਗੇ। ਜਨਕ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕੰਡਿਆਂ 'ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗੀ। ਕਾਈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀਊਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਜੀਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਪਰਵੈਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵਿਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗਣ ਅਤੇ ਘਰ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਸਨ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਚੌਕ ਬੰਦ ਸਨ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਸਤੇ ਵੀੜ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਨ।