ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜੇ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ, ਪਸੀਨੇ-ਪਸੀਨੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕਤਾਲੀ ਚੌਪਾਈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ, ਤੇ ਵਿਰਕਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰੱਖਵਾਲਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਰੱਖਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਬੇਇੱਜਤੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ, ਵਧੇਰੇ ਆਤਮਾ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਦਾ—ਹੁਣ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ, ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਜਿੰਦਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਰੋਈਆਂ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਨਾਂ ਘਰ-ਘਰ ਚੁਲ੍ਹੇ ਚਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਾਥੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਢੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਸੋਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਲੈ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣਾ ਚਮਕ ਖੋ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਟ ਗਈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਧੂਏਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਦਿਖੀ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਹਿਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦਿਸਾ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ, ਨਾਂ ਤਾਰੇ, ਨਾਂ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿਖਿਆ। ਅਚਾਨਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਏ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਰ ਕੋਈ ਲੰਮੀ ਆਹ ਭਰਦਾ, ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ। ਰਾਜ-ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਸੀ; ਹਰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਨਾ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਗਰਮੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ; ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ, ਭਰਾ, ਕੁਝ ਨਾ ਲੱਭਦੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ। ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਾ ਆਈ। ਫਿਰ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ ਅਯੋਧਿਆ, ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਹਿਲ ਗਈ; ਹਾਥੀਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ, ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਗੂੰਜੇ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਿਆਲੀ ਚੌਪਾਈ। ਜਦ ਤਕ ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਦਿਸਦੀ ਰਹੀ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਹਟਾ ਸਕਿਆ। ਜਦ ਤਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਧਰਮਵਾਨ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਿਆ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਧਦੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖੀ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਢਹ ਗਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੈਕੇਈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਗਿਆਨ, ਧਰਮ, ਤੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਕੈਕੇਈ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਹ—ਤੂੰ ਮੰਦੇ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾਂ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ, ਨਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਾਂਗ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।" "ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਲਾਭ ਲਈ, ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਵੀ ਵਚਨ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲਏ, ਜੋ ਵੀ ਅੱਗ ਦਾ ਫੇਰਾ ਲਾਇਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ।" "ਜੇ ਭਰਤ, ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਪਾ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਲਈ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਦਾਨ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇ।" ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਚੁੱਕ ਕੇ ਹਟ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਲਵੇ, ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੁਹ ਲਵੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਮੁੜ ਕੇ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਬੈਠਾ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਮਿਟ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਿਗਲ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ; ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੱਦ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ, ਆਪ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।