ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੰਕਾਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚੌਗਿਰੇ ਫੇਰਾ ਲਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਰਾਮ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ। ਦਰਬਾਰੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪਰ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਦਸ਼ਰਥ, ਪਸੀਨੇ-ਪਸੀਨੇ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਤਕਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਰਾਮ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਕਰੂਨ ਚੀਖ ਉਠੀ। ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਨਿਰਾਸ਼, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ, “ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ, “ਉਹ ਤਾਂ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਬੁਰਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ?” “ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵੈਸਾ ਹੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?” “ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੇਕਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ?” “ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਜੀਵਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਧਰਮੀ, ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਕੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਛੜੀਆਂ ਵਿੱਛੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੋਗ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਦੁਖੀ, ਮਹਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆ ਰਹੀ ਕਰੂਨ ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਾਰਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਆਇਆ, ਮਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਤੇ ਹੋਰ ਤੀਖੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤਾਰੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਦਿਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਓਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਬਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਢੱਕ ਗਈਆਂ; ਨਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਤਾਰੇ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਰ ਕੋਈ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਚੋਪ ਚੋਪ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ, ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ ਸੀ, ਚੰਦ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਸੀ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਖਾਵੰਦ ਤੇ ਭਰਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਓਸ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ; ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਹਾਥੀਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਚੀਖਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਿਆਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਦਿਸਦੀ ਰਹੀ, ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹਟਾਉਂਦੇ। ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਲਪ ਵਧਦੀ ਹੀ ਗਈ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਾ ਦਿਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚਲਦੀ ਸੀ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਕੇਕਈ ਨਾਲ ਸੀ। ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੇਕਈ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਕੇਕਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੁਹ, ਤੂੰ ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਅੜੀ ਹੋਈ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਾਂਗ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਲਾਭ ਵੇਖਦੀ, ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਚਨ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਗੇਰੇ ਲਏ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਭਰਤ, ਇਹ ਅਡੋਲ ਰਾਜ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇ।” ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਜੋ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਵੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਲਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਬੈਠਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਓਸ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਚਾਨਣ ਨਿਗਲ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਜਦ ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰੀ।