ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਖੁਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜ ਪਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ: "ਰਾਮਾ! ਹਾਏ, ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਹੰਝੂਆਂ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਥਿਰਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਰੁੱਕੋ!", ਪਰ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਚਰੀਓਟੀਅਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਚੱਲੋ, ਚੱਲੋ!" ਹੁਣ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੀ ਅਕਲ ਦੋ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੋ ਪਹੀਏਆਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ, ਤਾਂ ਆਖ ਦਿਓ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਚਲਾਇਆ। ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਚੌਕਰ ਕਰਕੇ ਮੋੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਪਸੀਨੇ ਪੈਦਾ, ਨਿਰਾਸ਼ ਖੜਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਤਾ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਹਾਰੇ, ਨਿਰਬਲ ਤੇ ਤਪਸੀਕ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ, ਕਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—"ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ—ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਉਹ ਤਾਂ ਕਦੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਸਭ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਡਾ ਦੁੱਖ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਧੀਆ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਤੁਰ ਗਿਆ?" "ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕਿ ਕੈਕਈ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਬੇ-ਸੁਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਤੇ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹੀ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਹਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਨ ਕੋਈ ਹੋਮ ਹੋਇਆ, ਨ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ ਬਣੀ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਇ en ਜ ਤਕ ਕਿ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਆਇਆ, ਨਵੀਂ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ, ਬੁਧ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਸੋਮ ਵੱਲ ਵਧੇ ਤੇ ਉਥੇ ਜਾ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਖੋ ਬੈਠੇ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਕੰਬ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਨ ਕੋਈ ਤਾਰਾ, ਨ ਗ੍ਰਹਿ, ਨ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾ ਗਏ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਜਾਂ ਖੇਡ-ਮਜ਼ੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਲਗਾਤਾਰ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਮਨਾਈ; ਹਰ ਕੋਈ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ ਸੀ, ਚੰਨਣ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਸੀ; ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ, ਤੇ ਭਰਾ, ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਾ ਆਈ। ਫਿਰ ਅਯੋਧਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਓਸ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭੜਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਹਾਥੀਆਂ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੇ ਤੁਰਨ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਦਿਸਦੀ ਰਹੀ, ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਥੇ ਟਿਕੀ ਰਹੀ। ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਓਨਾ ਹੀ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਤੇ ਲਾਲਸਾ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਾ ਦਿਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਜਾਈਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ; ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਕੈਕਈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਨਾਲ ਸੀ। ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਾਜਾ, ਕੈਕਈ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਕੈਕਈ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਹ; ਤੂੰ ਜੇਹੜੀ ਮੰਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨ ਪਤਨੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਲਾਭ ਲਈ, ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਚਨ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲਏ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਇਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਜਨਮ ਤੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਗਏ।