ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਪੈਦਲ ਤਕਲੀਫ਼ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, "ਚਲ, ਜਲਦੀ ਚਲ!" ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਇੰਝ ਦੁਖੀ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੀ ਚੋਟ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵੀ ਰੋਦੀ ਹੋਈ ਰਥ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭੀਨੀ ਹੋਈ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਪੁਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ, "ਰਾਮਾ! ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣਾ!" ਰਾਮ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਰੋਕੋ!" ਪਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਚਲ, ਚਲ!" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦਾ ਮਨ ਦੋ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ ਫੰਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਹਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਫਸ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ, ਤਾਂ ਆਖ ਦਿਓ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੰਕਾਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਦੁਖੀ ਦਸ਼ਰਥ, ਪਸੀਨੇ-ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਉਠਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਰਾਮ ਹੀ ਆਸਰਾ ਸੀ, ਰਖਿਆ ਕਰਤਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਰਖਿਆ ਕਰਤਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਦੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਸਦਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਕਿੱਥੇ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਅਕਲਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ, ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆ ਰਹੀ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖ-ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਹਵਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸੋਈ ਨਹੀਂ ਬਣੀ, ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਗਏ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਲਾਇਆ, ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗਵਾ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਇੰਝ ਕੰਬੀ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ; ਨਾ ਤਾਰੇ ਦਿਸਦੇ, ਨਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਚਾਨਕ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਰ ਕੋਈ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹੰਢਾਂ ਭਰਦਾ, ਦੁਖ ਦੇ ਮੋਹਰਿਆਂ 'ਚ ਘਿਰਿਆ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹਰ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵਹੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ। ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਪਤੀਆਂ, ਭਰਾ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਹ ਨਾ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਸੁੱਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਅਯੋਧਿਆ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਝ ਕੰਬੀ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ, ਸੈਣਿਕਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਜੁੱਥੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਤਕ ਰਾਮ ਦੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਦਿਸਦੀ ਰਹੀ, ਇক্ষਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ। ਜਦ ਤਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਲੋੜ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਦਿਸਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਗਲਿਆਂ 'ਚ ਗਹਿਣੇ ਪਾਈ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਮਰ ਪਤਲੀ ਕੈਕੇਈ ਵੀ ਨਾਲ ਸੀ। ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਖੀ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬੋਲੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁਖ ਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।