ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਚਲ ਪਏ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਹਿਲ ਗਏ। ਕਈ ਲੋਕ ਰੋ ਪਏ, "ਹਾਏ, ਰਾਮ!" ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਾਏ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!" ਅਤੇ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲਣ 'ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੂਮੰਤ੍ਰਾ ਚਰੀਓਟੀਅਰ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, "ਤੇਜ਼ ਚਲੋ!" ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁਖ-ਦਰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗੋਡਿਆਂ ਨਾਲ ਚੁਭੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਇਕ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਝੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਦੌੜੀ। ਉਹ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਿਆਂ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਚੀਕ ਪਈ, "ਰਾਮ! ਹਾਏ, ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਰਾਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਖ-ਵਿਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਚੀਕ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਰੁਕੋ!" ਪਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਚਲੋ, ਚਲੋ!" ਸੂਮੰਤ੍ਰਾ, ਚਰੀਓਟੀਅਰ, ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਆਖ ਦੇਣਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਬਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਚਰੀਓਟੀਅਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਚਲਾਇਆ। ਲੋਕ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਰਾਮ ਲਈ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ, ਪਸੀਨੇ-ਵਿੱਚ ਤੇ ਹਤਾਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੁਹਤਾਲੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਿਆਨਕ ਵਿਲਾਪ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਨਿਰਬਲ, ਆਸ੍ਰਿਤ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਰਾਖੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਖਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਮ, ਜੋ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਗੁੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਦਾ—ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਰਾਖਾ, ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਅਸਮਝ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲਈ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਝਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਦੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ। ਦਸ਼ਰਥ, ਪੂਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਹਲ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਘਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਝਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਆਇਆ, ਤੇ ਮਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਿਆ, ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਤੇ ਹੋਰ ਸਖਤ ਗ੍ਰਹ, ਸੋਮਾ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਲੈ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਦਿਖੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਹਿਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ, ਨਾ ਗ੍ਰਹ, ਨਾ ਤਾਰਾ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿਸਿਆ। ਅਚਾਨਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਘਣੀ ਆਹ ਭਰਦੇ, ਦੁਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਪੀੜਤ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਖੇ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ। ਰਾਜ-ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ, ਕੋਈ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਖ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਸੂਰਜ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ; ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ, ਭਰਾ, ਕੁਝ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ। ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਮਨ ਵਿਚ ਦੁਖ ਤੇ ਭੁੰਝਲ, ਦੁਖ ਦੀ ਭਾਰੀ ਲੋਡ ਵਿਚ, ਸੌਣ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹਿੱਲ ਗਈ, ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜਲ ਗਈ, ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਸੈਨਿਕਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਗੂੰਜੇ। ਇਹ ਹੈ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਿਆਲੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਜਦ ਤਕ ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਦਿਸਦੀ ਰਹੀ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਹਟਾਈ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਤਿ ਧਰਮਵਾਨ, ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਲੋੜ ਵਧਦੀ ਹੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਸਜਾਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੀ; ਤੇ ਕੈਕੇਈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁਖ, ਅਯੋਧਿਆ, ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀਆਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਛਾ ਗਿਆ।