ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਵਾਪਸ ਮੋੜੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕੋਲਾਹਲ ਉਠਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਹ ਰਾਮਾ! ਪੂਕਾਰਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ 'ਹੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!' ਆਖਿਆ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਂ ਦੋਵੇਂ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪੈਰੀਂ ਪੈਦਲ, ਮਨ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਦਿਲ ਚੀਰ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਪੈਦਲ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਲਦੀ ਚਲੋ!" ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੀ ਚੋਟ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਬੇਕਰਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋਦੀ ਹੋਈ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੀ, "ਰਾਮਾ! ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਪੂਕਾਰਦੀ ਗਈ। ਰਾਮ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਰੁਕੋ!" ਪਰ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਚੱਲੋ, ਚੱਲੋ!" ਹੁਣ ਸਾਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਹੀਏਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਫਸ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ, ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੰਕਾਇਆ। ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਚੋਹਲੇ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਤਾਂ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰਾਮ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪਰ ਦੁਖੀ ਦਸ਼ਰਥ, ਪਸੀਨੇ-ਪਸੀਨੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਖੜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਰਾਮ ਚੁੱਪਚਾਪ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਨਿਰਬਲ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੀਆਂ ਸਨ—ਹੁਣ ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਉਹ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਬੇਇੱਜਤੀ ਵੀ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਵਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਕਈ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ, "ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਹਾਏ! ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਕਲ ਗੁਆ ਬੈਠੀ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਧਰਮੀ ਤੇ ਵਚਨਬੱਧ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਵੱਛਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਛੁੜੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਰੋਦੀਆਂ ਤੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਦਾ ਦਿਲ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਗਿਆ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਨ-ਯਜ੍ਯ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ, ਆਪਣੇ ਫਰਜ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਗਏ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਲਾਇਆ, ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗਵਾ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਨਿਰਅਸਰ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਬੀ ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਤਾਰਾ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਏ; ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਲੰਮੇ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਗੁਮ ਸੀ। ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵੱਗੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੋਹਣਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਪਤੀ, ਭਰਾ, ਕੁਝ ਨਾ ਮੰਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ, ਮਨ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਸੋਏ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਛੁੜ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਕੰਬੀ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦਰ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭੜਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਾਥੀਆਂ, ਸੈਣਿਕਾਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਦਿਸਦੀ ਰਹੀ, ਇਖ੍ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹੀ। ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮੀ ਤੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਉਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ।