ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਚੱਲੋ," ਜਦਕਿ ਪਿੱਛੇ ਲੋਕ ਚੀਕਦੇ ਰਹੇ, "ਰੁਕੋ!" ਪਰ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਰਥ ਹੰਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰਥੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਰੁਕ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਭਿੱਜੋ ਕੇ ਥੱਲੇ ਪਾ ਗਏ। ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਛੋੜੇ, ਰੋਣ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੋਂ "ਹਾਏ!" ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਲੋਕ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲੀ ਹੋਈ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਹਿੱਲਦੇ ਹੋਣ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰੁੱਖ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਕੋਈ ਆਖਦਾ ਸੀ, "ਹਾਏ, ਰਾਮ!" ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਕਦਾ, "ਹਾਏ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!" ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ 'ਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੇ, ਚਿੰਤਤ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਮਨ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੇਜ਼ ਚਲੋ!" ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਥੀ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ਼ ਲੱਗਣ ਦਾ ਦਰਦ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਛੁਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ ਤੇ ਚੀਕਦੀ, "ਰਾਮ! ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ, ਦੁੱਖ 'ਚ ਨੱਚਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਰਾਜਾ ਚੀਕਦਾ, "ਰੁਕੋ!" ਪਰ ਰਾਮ ਆਖਦਾ, "ਚੱਲੋ, ਚੱਲੋ!" ਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦਾ ਮਨ ਦੋ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੋ ਪਹੀਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਫਸ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖੇ, ਤਾਂ ਆਖੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੰਕਾਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਉਹ ਮਨੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪਰ ਦੁਖੀ ਦਸ਼ਰਥ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜੇ ਰਹੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ 'ਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਉੱਠੀਆਂ। ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਲੋੜਵੰਦ, ਨਿਰਬਲ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰਾਖੀ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਖੀ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ 'ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਠੰਡਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਉਤਪੀੜਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਖੀ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੀਉਂਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ, ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਹਲਾਂ 'ਚੋਂ ਉੱਠ ਰਹੀ ਭਾਰੀ ਚੀਕ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਾ ਤਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹਵਨ ਹੋਏ, ਨਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰੋਟੀ ਬਣਾਈ, ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਭੁਲ ਗਏ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਾਰਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪੀਤਾਇਆ, ਮਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਹਿ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵੀ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਹਿੱਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਆੰਧੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਤਾਰਾ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਦਿਸ਼ਦਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੁੱਖ, ਖੇਡ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਲਗਾਤਾਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ, ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸ਼ਦਾ ਸੀ; ਹਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵੱਗਦੀ ਸੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ, ਭਰਾ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹਰ ਕੋਈ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਸੋਏ ਵੀ ਨਹੀਂ।