ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਚੀਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਚੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਲਾਂ ਵਿਚ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ, ਰਾਮ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਅਥਾਹ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਚਲੋ, ਜਲਦੀ ਚਲੋ!" ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ “ਚਲੋ” ਆਖਿਆ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਲਟ “ਰੁਕੋ!” ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਰਸਤੇ ਦੀ ਤੰਗੀ ਤੇ ਦੁਬਿਧਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਥਵਾਨ ਕੋਲ ਨਾ ਚਲਣ ਦੀ ਮਾਰਗ ਸੀ, ਨਾ ਰੁਕਣ ਦੀ। ਜਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਚਲ ਪਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿਮਾਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਰੋਣ, ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਹਰ ਪਾਸੇ "ਹਾਏ!" ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਲੋਕ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲੀ ਹੋਈ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਹਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰੀ ਨਗਰੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰੱਖਤ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ’ਚ ਹੱਲਾ ਹੋਇਆ, ਜਦ ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦਾ ਤੇ ਬੜੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ "ਹਾਏ ਰਾਮਾ!" ਆਖਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ "ਹਾਏ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!" ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਲਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੋੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪੈਦਲ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਚਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਚਲੋ, ਜਲਦੀ ਚਲੋ!" ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਰ, ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਗੋਡਿਆਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਿਆਂ, "ਰਾਮਾ! ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਕਰਕੇ ਪੁਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ, ਜੋ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ "ਰੁਕੋ!" ਆਖਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ "ਚਲੋ, ਚਲੋ!" ਆਖਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦਾ ਮਨ, ਦੋ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਡੀ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਆਖ ਦੇਣਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੰਕਾਰਿਆ। ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ ਕੇ ਵਾਪਸ ਤਾਂ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪਰ ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ, ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਖੜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਰਾਮ ਵਿਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰੀ ਕਰਲਾਂ ਉਠੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਰਾਮ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਐਸਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਲੂਕ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਦਾ ਹੁਣ ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਸੁੱਝ-ਬੁੱਝ ਤੋਂ ਖੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਗਾਂਆਂ ਵਾਂਗ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਲਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ, ਇਹ ਡਰਾਉਣੀ ਕਰਲਾਂ ਮਹਲ ਵਿਚ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਹਵਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸੂਰਜ ਵੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਾਰਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਗਾਂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਲਾਇਆ, ਤੇ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਤੇ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਸੋਮਾ ਵੱਲ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਟਿਕ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਨਿਰਜੀਵ ਲੱਗਣ ਲੱਗੇ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ, ਨਗਰ ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲੀ ਹੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਗਿਆ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਤਾਰਾ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਹਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗੁਮ ਸੀ।