ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੁਖੀ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮਾਦਾ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਿ ਲਗਣ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਥਾਹ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਰਥ ਤੇਜ਼ ਚਲਾਓ!" ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ "ਚੱਲੋ!" ਕਿਹਾ, ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ "ਰੁਕੋ!" ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ; ਪਰ ਰਥਵਾਹਕ, ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਿਚ, ਨਾ ਰੁਕ ਸਕਿਆ ਨਾ ਚੱਲ ਸਕਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ, ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਕੇ ਥੱਲੇ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਣ-ਧੋਣ, ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, "ਹਾਏ!" ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੂਢ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੁਖ ਦੇ ਹੰਝੂ, ਮਛੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪਾਣੀ ਹਿਲਾਉਣ ਤੇ ਕਮਲ ਹਿਲਣ ਵਾਂਗ, ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰਾਮ 'ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਦੁਖ ਵਿਚ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਰੁੱਖ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਹੋਈ, ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਲੋਕ "ਹਾਏ ਰਾਮ!" ਚੀਕਦੇ, ਹੋਰ "ਹਾਏ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!" ਆਖਦੇ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਲਝਣ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਰਾਮ ਦੇ ਆਦੀ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਹਾ, "ਤੇਜ਼ ਚਲਾਓ!" ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ ਨਾਲ ਚੋਟ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਦੁਖ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਝੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੱਛੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ, ਵੱਛੇ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ, ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਦੌੜਦੀ ਹੋਈ, "ਰਾਮ! ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਚੀਕਦੀ। ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਖ ਵਿਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ "ਰੁਕੋ!" ਚੀਕਦਾ, ਪਰ ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ "ਚੱਲੋ, ਚੱਲੋ!" ਆਖਦਾ, ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਰਥਵਾਹਕ, ਦੋ ਆਗਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਾਂਟੇ, ਆਖ ਦਿਓ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਥਵਾਹਕ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਚਲਾਇਆ। ਲੋਕ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਤਕ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ, ਪसीਨੇ-ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਉਦਾਸ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕਤਾਲੀ (41) ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਜੋੜੀਆਂ ਹਥੀਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ। ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼, ਨਿੱਘੇ, ਤੇ ਤਪਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਰਖਵਾਲਾ ਕਿਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਤੋਹਮਤ ਸਹਿ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਬਚਦਾ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖ ਵਿਚ ਸਬਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁਣ ਕਿਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ; ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦਬਾਅ 'ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ—ਇਹ ਲੋਕਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਕਿਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ? ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਬੇਸਮਝ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਵੱਛਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀਆਂ ਗਾਂਆਂ ਵਾਂਗ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਰੋਂਦੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਭਿਆਨਕ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ, ਘਰ-ਵਾਲੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਪਕਾ ਰਹੇ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਭੁਲ ਗਏ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਖਾਣੇ ਛੱਡ ਗਏ, ਗਾਂਆਂ ਨੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਲਾਇਆ, ਮਾਵਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ, ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਸੋਮਾ (ਚੰਦ) ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਧੂਏਂ ਨਾਲ ਆਸਮਾਨ 'ਚ ਦਿਸੀ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਹਿਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਲਝ ਗਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਨਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਤਾਰੇ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ; ਕੋਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਜਾਂ ਖੇਡ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲਗਾਤਾਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ, ਦੁਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਪਏ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।