ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਇক্ষਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸਨ, ਪੀਛੇ ਪੈਂਦੇ ਹੋਏ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਨਾਂ ਰੋਕ ਸਕੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਦਿਲੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵਾਂਗ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਲਪਣਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਹਾਥੀ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਚੀਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਕਕੁਤਥਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਥਾਹ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦਾ ਕਿਹਾ, "ਚਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ!" ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਚੱਲ," ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਖਿਆ, "ਰੁਕ!"—ਪਰ ਰਥਵਾਨ, ਰਸਤੇ ਦੀ ਤਕਾਜ਼ੀ ਕਰਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਭਿੱਜ ਗਈ। ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਰੋਣ, ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, "ਹਾਏ!" ਦੇ ਸਦਿਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰੀ ਨਗਰੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਬੇਹਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਚੀਕ ਕੇ ਆਖਦੇ, "ਹਾਏ ਰਾਮ!" ਤੇ ਹੋਰ ਆਖਦੇ, "ਹਾਏ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!" ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੋਵੇਂ, ਮਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਲੈ ਕੇ, ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਪੈਦਲ ਚੱਲਣ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋਏ, ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਚਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ!" ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦਾ ਦੁੱਖੀ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੀ ਚੋਟ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਉਧੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ, ਆਖਦੀ, "ਰਾਮ! ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਰਾਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਰੁਕੋ!" ਪਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਚੱਲ, ਚੱਲ!" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦਾ ਮਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੋ ਪਹੀਏਆਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਖੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਚਲਾਇਆ। ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਭਾਵਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।" ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਵਾਨ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹਾਦਰ ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਾ ਰੋਲਾ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਾਮ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਸੋਚਣ ਲੱਗੀਆਂ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਬੇਇੱਜਤੀ ਤੇ ਵੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਠੰਡਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਸਮਦਰਸੀ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਸਾਡੀ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦਬਾਅ 'ਚ ਆ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਸਣ ਭੇਜ ਕੇ ਜਗਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਜਾ, ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਘਰ-ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੋਰੇ ਛੱਡ ਬੈਠੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਨਾਈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਤੇ ਹੋਰ ਤੀਖੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਦੀ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਨਗਰ ਹਿੱਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉਲਟ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਨਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਤਾਰਾ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਅਚਾਨਕ, ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।