ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਰਥ 'ਤੇ ਵਣਵਾਸ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਏ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਮ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਚਲ, ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚੇਹਰਾ ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ।" ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਵਰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਨੂੰ ਵਣਵਾਸ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛਾਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗੀ ਰਹੀ, ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਧੰਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਭਾਗ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸੱਚੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੁਖੀ ਸਮੇਂ 'ਚ, ਦਿਲੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੁਖੀ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ 'ਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਰੂਨ ਚੀਖ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਹਾਥਣਾਂ ਦੀ ਰੋਹਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੇਤਾ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕਕੁਤਥਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਾਮ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਤੇਜ਼ ਚਲਾ!" ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ "ਚੱਲ" ਆਖਿਆ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ "ਰੁਕ" ਆਖਿਆ—ਪਰ ਰਥਵਾਨ, ਰਸਤੇ ਦੀ ਤੀਵਰਤਾ ਵਿਚ, ਨਾ ਤਾਂ ਰੁਕ ਸਕਿਆ ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਸੀ, ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨਮੀ ਕਰ ਗਏ। ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਛੋੜੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਅਤੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈ, "ਹਾਏ ਹਾਏ!" ਦੇ ਸਦਾਇਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਾ ਜਨਮ ਲਏ ਹੰਝੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਕਮਲ ਹਿੱਲ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਦੁਖ ਵਿਚ ਜਿਉਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਦਰੱਖਤ ਹੋਵੇ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਕੋਈ "ਹਾਏ ਰਾਮ!" ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੋਈ "ਹਾਏ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!" ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ 'ਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਸੋਗ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਵਲ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਵੇਖ ਕੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਫੇਰ ਆਖਿਆ, "ਤੇਜ਼ ਚਲਾ!" ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੀ ਇਹ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਅੰਕੁਸ ਦੀ ਚੋਟ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਬੱਛੜੇ ਵਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਵਲ ਦੌੜੀ। ਕੌਸਲਿਆ ਰੋਦੀ ਹੋਈ, ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੀ, "ਰਾਮ! ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਚੀਕਦੀ ਗਈ। ਰਾਮ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ 'ਚ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਚੀਕ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਰੁਕੋ!" ਪਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਚੱਲ, ਚੱਲ!"—ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਥਵਾਨ ਦਾ ਮਨ ਦੋ ਆਗਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਹੀਏ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਫਸ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਆਖੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਦੁਖੀ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਯ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੋਗ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ। ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਲਾਚਾਰ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਠੰਢਾ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੀਵਤ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣ ਪਾਲਕ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਸੋਗ 'ਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਨੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਰਹੀ ਸੋਗ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਹਵਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਕਵਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਾਰਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੇ ਪੂਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖ, ਸੋਗ ਅਤੇ ਅਜੀਬ ਸੁੰਨਪਣ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ।