ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਭੈ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਜਣੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਹਾਕਾਰ ਨਾਲ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡਿਆਂ ਤੱਕ, ਹਰ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਆਸੇ ਵਾਂਗ ਰਾਮ ਵਲ ਦੌੜ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਪਿੱਛੋਂ ਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦੇ, “ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਮ ਰੋਕੋ, ਰਥਵਾਹ, ਹੌਲੀ ਚੱਲੋ; ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਦਿੱਸੇਗਾ।” ਕਈ ਲੋਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, “ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਜ਼ਰੂਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।” ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੀ, ਸਾਏ ਵਾਂਗ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਈ, ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦੀ। ਲੋਕ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਂਗਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਚੋਣਿਆ ਰਸਤਾ ਤੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੰਜੂ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਕਹਿੰਦੇ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।” ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣਾਂ ਦੀਆਂ ਉਲਟੀਆਂ-ਪੁਲਟੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੋਣ, ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਮਹਾਨ ਦਸ਼ਰਥ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, “ਤੇਜ਼ ਚਲਾ!” ਲੋਕਾਂ ਨੇ “ਰੁਕੋ!” ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, ਪਰ ਰਥਵਾਹ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਨਾ ਰੁਕ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਚੱਲ ਸਕਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਮ, ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੱਲ ਪਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੰਜੂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਭਿੱਜੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਣ, ਹੰਜੂਆਂ ਅਤੇ ਗੜਬੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, “ਹਾਏ!” ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਜੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲੀ ਹੋਈਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਹਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਵੱਲ ਹੀ ਤੱਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੁਖ ਵਿਚ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਵੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਰੁੱਖ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਹਾਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉਠੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਬੇਹਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਕਈ ਲੋਕ “ਹਾਏ ਰਾਮ!” ਚੀਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੋਰ “ਹਾਏ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!” ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮਾਂ ਦੋਵੇਂ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੌਖੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਦੀ ਸਨ, ਹੁਣ ਪੈਦਲ ਚੱਲਦੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਵਾਹ ਨੂੰ ਫੇਰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਰ ਜਲਦੀ!” ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗੋਡਿਆਂ ਨਾਲ ਚੋਟਿਆ ਹਾਥੀ ਦਰਦ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਛੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਈ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ, “ਰਾਮ! ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!” ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦੀ। ਰਾਮ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ, ਜੋ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਵਾਸਤੇ ਹੰਜੂ ਵਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਖ ਵਿਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ “ਰੁਕੋ!” ਚੀਖਦਾ, ਪਰ ਰਾਘਵ “ਤੁਰ, ਤੁਰ!” ਆਖਦਾ, ਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਰਥਵਾਹ ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਮਨ ਵਾਂਗ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖੇ, ਤਾਂ ਆਖੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਥਵਾਹ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਹਲੇ ਵੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਨਾਂ ਹਟੇ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਦੁਖੀ ਦਸ਼ਰਥ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਖੜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਉਠੀ। ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤ, ਨਿਰਬਲ ਅਤੇ ਤਪਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਦਾ—ਹੁਣ ਉਹ ਐਸਾ ਦੁਖੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ, ਫਿਰ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਕਈ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਬੇਸਮਝ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਗਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਵੱਛਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗਾਂਆਂ ਵਾਂਗ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦੁਖ, ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਹੰਜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਰੀਤ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।