ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਲੰਬੇ ਵਿਛੋੜੇ ਲਈ ਮਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਆਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਹੀ ਨ ਰਹੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਪਾਗਲ ਹੋਏ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਡੀ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਬੱਚੇ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਹਰ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਪਾਸੋਂ, ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਜਾਨ ਜਿਹੇ ਚਿਹਰੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਚਲ ਪਏ। ਉਹ ਸਭ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਮ ਰੋਕੋ, ਰਥਵਾਹ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਚਲੋ; ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਕਈ ਲੋਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਤਾਂ ਲੋਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ।" ਵੈਦੇਹੀ, ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਚੁੰਬਦੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਧਨਿਆ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਬੁਧਿ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ—ਇਹੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਏ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ, ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਕਹਿੰਦਾ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਦਲੇਰ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਕੁਤਸਥ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਿ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਗਾਧ ਹੈ, ਰਥਵਾਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ, "ਤੁਰੇ ਚਲੋ!" ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ, "ਰੁਕੋ!" ਪਰ ਰਥਵਾਹ, ਰਸਤੇ ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਿਚ, ਨਾ ਰੁਕ ਸਕਿਆ ਨਾ ਚਲ ਸਕਿਆ। ਜਦ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਭਿੱਜ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਣ-ਧੋਣ, ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਗੁੰਝਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, "ਹਾਏ!" ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੁਖ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਲ-ਕੁੰਭੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਦੁਖ ਵਿਚ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਪੈੜ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਡੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ, ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਡੁੱਬਦੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਕਈ ਲੋਕ ਕਹਿ ਰਹੇ, "ਹਾਏ, ਰਾਮ!" ਹੋਰ, "ਹਾਏ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!" ਅਤੇ ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਸਨ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਰਸਤੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਛੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੇ ਆਦੀ ਸਨ, ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਰਥਵਾਹ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, "ਤੁਰੇ ਚਲੋ!" ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਦੁਖੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਚਾਬੁਕਾਂ ਦੀ ਚੋਟ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਜਦ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵੱਛੇ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋਦੀ ਤੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ, ਪੁਕਾਰਦੀ, "ਰਾਮ! ਹਾਏ, ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਖ ਵਿਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਚੀਖਿਆ, "ਰੁਕੋ!" ਪਰ ਰਾਘਵ ਕਹਿੰਦਾ, "ਚਲੋ, ਚਲੋ!" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦਾ ਮਨ ਦੋ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੈਨੂੰ ਡਾਂਟੇ, ਕਹਿ ਦੇ ਕਿ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ; ਲੰਬਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਥਵਾਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਲੋਕ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਕੇ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਤੇਜ਼ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾਵੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਦੁਖੀ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ। ਹੁਣ ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਤਾਲੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਜੋੜੀਆਂ ਹਥੀਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਉਠੀ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਬੇਸਹਾਰਾ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ—ਹੁਣ ਉਹ ਰਖਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਬਚਿਆ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ—ਉਹ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ; ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਲੋਕਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ? ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਅਚੇਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਸਚੇ ਵਚਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਸਣ ਲਈ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਰਾਜਾ, ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਸਭ ਦੁਖ, ਵਿਛੋੜਾ ਅਤੇ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਵਿਚ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਘੜੀ ਨੂੰ ਜੀਅ ਰਹੇ ਹਨ।