ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਤੇ ਦੋ ਭਰਾ ਰਥ ’ਚ ਸਵਾਰ ਹੋਏ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਸਨ, ਉਕਸਾ ਕੇ ਰਥ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਘਵ ਜਦੋਂ ਲੰਮੇ ਵਾਸਤੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ, ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਛਾ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹਲਚਲ, ਭਿਆਨਕ ਘਬਰਾਹਟ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਹਾਥੀਆਂ, ਅੱਤ ਦੀਆਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਿਨਕਾਰਾਂ ਨਾਲ਼, ਇਕ ਵੱਡਾ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਸਭ ਰਾਮ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ, ਹਰੇਕ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂ ਸਨ, ਉਹ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਰਾਮ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਅਰਜ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, "ਰਥਵਾਨ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਮ ਰੋਕ, ਹੌਲੀ ਚਲਾ; ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਕੋਈ ਆਖਦਾ, "ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਤਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ।" "ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਰਾਖੀ ਵੱਡੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ, ਦੁੱਖੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ," ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ ਆਇਆ। ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਰਲੂਈ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰਦਾਰ ਹਾਥੀ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਚੀਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਕਕੁਤਸਥ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ, ਚਰੀਓਟੀਅਰ ਨੂੰ ਆਖਦਾ, "ਚਲ, ਤੇਜ਼ ਚਲਾ!" ਲੋਕ ਆਖਦੇ, "ਰੁਕੋ!" ਪਰ ਰਥਵਾਨ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਨਾ ਚਲ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਰੁਕ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਕੇ ਥੱਲੇ ਲਿਆ ਗਏ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਰੋਣ, ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, 'ਹਾਏ! ਹਾਏ!' ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲੀ ਹੋਈਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਕਮਲ ਹਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਦਰੱਖਤ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਹੋਇਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡੁੱਬਦੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ ਰਾਮ!" ਕਿਸੇ ਨੇ, "ਹਾਏ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!" ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਉਦਾਸ। ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ, ਹੁਣ ਪੈਦਲ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਚਰੀਓਟੀਅਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਰ, ਤੇਜ਼ ਤੁਰ!" ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਰਸ਼ਰੋਮਣੀ, ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਸਹਿ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੀ ਚੋਟ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, "ਰਾਮ! ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਆਖਦੀ। ਰਾਮ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਨੱਚਦੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਆਖਦਾ, "ਰੁਕੋ!" ਪਰ ਰਾਘਵ ਆਖਦਾ, "ਚਲ, ਚਲ!" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦਾ ਮਨ ਦੋ ਚੱਕਿਆਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖੇ, ਤੂੰ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਤੂੰ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਰਾਮ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੁਖੀ, ਪਸੀਨੇ-ਪਸੀਨੇ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਖੜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਰ ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਕਰਲੂਈ ਉਠੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੀ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰਾਖੀ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਖੀ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਦੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਚਦਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਆਲੇ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਕਈ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਕਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਖਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?