ਰਾਣੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਆਰੰਭ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ, ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਿਦੇਹੀ ਦੇ ਸਸੁਰ ਨੇ, ਨਿਕਾਸੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪੀਰਵੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ। ਦੋਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ—ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਨੂੰ ਵੀ ਹਥਿਆਰ, ਕਵਚ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਰਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਲਦੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਥ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਥ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਨਿਕਾਸੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਆਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਸੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ, ਭਯ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਫੈਲ ਗਈ; ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਚੀਕਾਂ, ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਗੂੰਜ ਉਠਾ। ਬੱਚੇ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਰੋ ਰਹੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਬਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਖਦੇ, "ਰਥ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਮ ਰੋਕੋ, ਰਥਚਾਲਕ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲੋ; ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੇਖਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਲੋਕ ਆਖਦੇ, "ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਲੋਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਵਿਦੇਹੀ, ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਪੀਰਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਧਨਿਆ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਰਮ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਬੁਧਿ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਸੁਖ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੀਰਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਜਾ, ਦੁਖੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੁਦ ਵੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਹਲਕਾ ਦਿਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਆਖਦਾ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚੀਕ ਸੁਣੀ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਦਾ ਹਾਥੀਆਂ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਕਕੁਤਸਥ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਗੋਚਰ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਥਚਾਲਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੇਜ਼ ਚਲੋ!" ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਚਾਲਕ ਨੂੰ "ਚਲੋ!" ਆਖਿਆ, ਪਰ ਲੋਕ "ਰੁਕੋ!" ਆਖਦੇ; ਰਥਚਾਲਕ, ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਦਬਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਚਲ ਸਕਿਆ ਨਾ ਰੁਕ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਸੂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਜੋ ਥੱਲੇ ਪੈ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਣ, ਅੰਸੂਆਂ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, "ਹਾਏ!" ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਿਕਾਸੀ 'ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਦੁਖ ਦੇ ਅੰਸੂ ਵਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਰਾਮ 'ਤੇ ਮਨ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਜੜ੍ਹੀ ਵਾਂਗ ਜੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਡੀ ਹਲਚਲ ਉਠੀ, ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਲੋਕ "ਹਾਏ, ਰਾਮ!" ਚੀਕਦੇ, ਕੁਝ "ਹਾਏ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ!" ਅਤੇ ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਬਿਲਾਪ ਕਰਦੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੀਰਵੀ ਕਰ ਰਹੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਹਲਕਾ ਮਨ ਵਾਲੇ। ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੇ ਆਦੀ ਸਨ, ਹੁਣ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਥਚਾਲਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੇਜ਼ ਚਲੋ!" ਉਹ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੁਖੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਚੋਭਾ ਲੱਗਣ ਤੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਝੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੀ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ, ਚੀਕਦੀ, "ਰਾਮ! ਹਾਏ, ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਅੰਸੂ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਚੀਕਿਆ, "ਰੁਕੋ!", ਪਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਚਲੋ, ਚਲੋ!" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਮਨ ਦੋ ਆਗਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਆਖੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ; ਲੰਮਾ ਦੁਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ, ਜਦ ਉਹ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਲੋਕ, ਰਾਮ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ, ਤੇਜ਼ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ, ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਨਿਮਨੇ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਤਾਲੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।